Рушанфикрони ғарбгаро

Музаффар Икбол

Чакидаи макола;Тарохии чанги Ғарб алайхи Ислом бо хадафи чилавгири аз таъсиси давлатхои мустакили мусалмонишин дар минтакае аст,ки Ғарб хохони бар сари кор омадани давлатхои тарафдори худ дaр он чост. Музаффар Икбол ин мавзуро аз чанбаи фикрии он  мавриди барраси карор медихад то нишон дихад,ки чигуна ин амр дар чахони ислом амали мешавад.Ӯ муътакид аст,ки Ғарб тахочуми худро барои аз миён бурдани низомхои ичтимои ва сиёсии исломи бар нерухои даруни чахони ислом мутамаркиз сохтааст.Сарбозони Ғарб дар ин чанг рушанфикрон ва  мутафаккирони ба зохир мусалмон хастанд,ки бо химояти хукуматхои дастнишондаи Ғарб дар чахони ислом мекушанд то фарханг,шеваи зиндаги ва арзишхои ғарбиро чойгузини навъи суннати,буми ва исломии он

кунанд.

Гуфтанист, Музаффар Икбол мутафаккири мусалмони покистонии мукими Канада буда аз бунёнгузорони марказ ва сайти "Муслим-медиа" мебошад

Яке аз нишонахои кобили таваччухи чахони ислом дар вазъияти кунуни адами вучуди давлатхое аст,ки бар усули хукумати исломи мубтани бошанд ба чуз як истисно,ки он хам Чумхурии Исломии Эрон аст. Чахони ислом тавассути хукуматхое идора мешаванд,ки ба чои  такя ба Худое, ки хокиму муктадири вокеи аст ба Амрико ва ё дигар кудратхо вобастаанд.Дар аксар кариб ба иттифоки ин хукуматхо рахбарон ва хокимон ба воситаи кудратхои Ғарби ва аз тарики амалиётхои пинхон ,интихоботи дасткоришуда ва ё табаддулоти низоми бар сари кор омадаанд.Ин хокимон сирфан манофеи касонеро,ки ишонро ба кудрат расондаанд,таъмин мекунанд,аммо онхо танхо нестанд;чун дар фазои сиёси, фарханги ва ичтимоие кор мекунанд, ки мардон ва занони  вобаста ва вафодор ба онхо ва ба арбобонашон дар Лондону Париж ва Вашингтон аз онхо химоят мекунанд.Ин вафодори аз тарики манобеи хукумати , ки сарфи ин афрод мешавад ва доллархои амрикои, ки ба чайби ин занон ва мардон меравад,ичод мешавад ва бахше аз даруни кишвархои исломиро мутобики майли Ғарб  месозад  ки аз он ба фазои рушанфикрии Ғарб дар чахони ислом таъбир мешавад. Дар канори ин рахбарони сиёси, ин занон ва мардон низ талош мекунанд то хадафхои мавриди назари Ғарбро ,ки дар дастуруламали Ғарб барои чахони ислом карор гирифтааст, амали созанд.

  Иллати ташкили ин шабакаи густурда ва вафодорон ба Ғарб сода аст: Ин марказхои кучаки кудрат,шаклдихандаи бахше аз барномае хастанд,ки мутобики он карор аст зиндагии сиёси,иктисоди ва фархангии чахони ислом аз дарун дигаргун шавад.Ин дигаргуни чизе аст,ки Ғарб барои аз миён бурдани чомеахои исломи ба он ниёз дорад.Хадафи нихои пушти сари тамоми талошхои Ғарб барои фишор ба чахони ислом низ хамин амр аст.Агар чунин хадафе ба таври комил  амали шавад,дар он сурат чахон хакикатан як кутби хохад шуд ва султаи чахонии тамаддуни ғарби тахаккук хохад ёфт..

 Касоне,ки мантики ин тахаввулро дарк кардаанд медонанд,ки афроде чун Парвиз Мушарраф ва Хомид Карзай   барои ичрои чунин хадафе барои арбобони худ нотавон хастанд.Чунин тахаввуле ба воситаи абзорхои кавитар ва комилан мутафовит ва аз тарики занон ва мардоне кобили ичро аст,ки аъмолашон ағлаб ношинохта мемонад ва номи онхо камтар дар ахбор зикр мешавад.Вазифаи Мушарраф ва Карзай ва амсоли онон дар чунин тархе инаст,ки манобеи давлати ва маводи мавриди ниёз ва фазои сиёсии лозимро барои фаъолиятхои ин занон ва мардон фарохам оваранд ва аз онхо химоят кунанд.Ин занон ва мардон чи касоне хастанд? Чаро мехоханд чахони исломро аз дарун тағйир диханд? Равиши онхо чист? Агар онхо муваффак шаванд натичаи нихои чи хохад буд? Ин суолхо ва суолхое аз ин даст на танхо барои баррасии вазъияти фочеаомези феълии чахони ислом лозим хастанд,балки мухимтарин ва заруритарин суолоти замони мо низ мебошанд.

    Пеш аз он ки ба баррасии ин суолот бипардозем ичоза дихед се чанбаи мухими вобаста ба ин суолотро зикр намоям.Аваллин чанба ба арсаи чуғрофиёии тахаввуле,ки мавриди ниёзи Ғарб аст бармегардад.Ин факат чахони ислом нест,ки Ғарб хохони тағйири он аст. Ғарб мехохад ,ки хамаи башарият аз намунахои фарханги, иктисоди, ичтимои ва сиёсии он табаият кунад,чаро ки бар мабнои арзёбии хеш худро дар пешрафтатарин мавкеияти тавсиаи башар медонад. Ин тасавури мутакаббирона ва худмехвар аст,ки боиси тахочуми Ғарб ба аксо нукоти чахон дар тули се карни гузашта шудааст. Бардошти пуштибонони икдомоти истеъмории Ғарб низ чунин тасаввуре будааст.Бомбаборонхое,ки Франсия  дар ноябри соли 1946 дар шахри бандарии Хойфунг анчом дод ва беш аз 6 хазор нафар бегунохи ғайринизомиро куштор намуд бо хадафи содир кардани озоди, демократия ва хукуки башари мавриди назари Ғарб буд.Ин бомбаборон оғозгари чанге густурда буд,ки беш аз як миллион аз  мардуми Хинду Чинро дар тули 8-сол аз миён бурд.Ин наслкушии густурда бо химояти низомии Амрико сурат гирифт, ки ин кори худро химоят аз чахони озод ва таквияти демократия номида буд.

    Дуввумин нуктаи мухим, дар мавриди хамоханги ва хамгунии манофе ва барномахои кишвархои мухталифи ғарби аст.

Мизони ин хамохангиро метавон аз ин мисол фахмид,ки агар кумакхои Амрико дар соли 1954 ба Франсия ва вуруди неру ба кишвари Ветнам набуд,Франсия ва  чиноятхои ин кишвар дар Ветнам дар ин сол мутавакиф мешуд,чаро ки ветнамихо тахти рахбарии Ху Ши Мино(1890-1969) шикасти сахте бар нерухои фаронсави ворид карда буданд.Дар хакикат касе наметавонад миёни фаъолиятхои нодурусти кишвархои Англия,Франсия,Амрико ва дигар истеъморгарон тафовути чандоне коил шавад;чаро ки хама онхо аз як реша ва обишхур нашъат мегиранд.Ба унвони мисол,наслкушии мазкур аз хинду чинихоро бояд 60% махсули кумакхои молии Амрико донист; ё хамлаи сахту саркубе,ки голандихо алайхи киёми мардуми соли 1945 дар Индонезя  анчом доданд ва ба катли оми беш аз 150 хазор нафар анчомид,ин куштор тахти химояти Амрико буд ва кумакхои молии фаровоне ба ин чиноят кард ва низ пуштибонии тачхизот ва химояти новгони дарёии Англия барои чо ба чоихои лозим бахра мебурд.Хангоме,ки голандихо дар соли 1949 шикаст хурданд,тачовузоти истеъморгаронаи Голандия боис шуда буд,ки ин сарзамини ғани ва сарватманд ба кишваре вобаста табдил шавад;хол он ки дар тули солхои байни ду чанги чахони аз соли1914 то сoли 1945 Индонезия таъминкунандаи 10 ило15% тавлиди нохолиси дохилии Голандия махсуб мешуд

   Саввумин нуктаи мухим,хамохангии манофеи иктисодии ширкатхои бузурги фаромилияти аст,ки умури молии байналмиллали ва кишвархои ғарбиро идора мекунанд.Дар мавриди Амрико бо котеият метавон гуфт,ки аз замони чанги чахонии дуввум,раиси чумхуре бар сари кор наёмадааст,ки худ аз куштори инсонхои бегунох дар нуктае аз дунё судхои калони моли набурда бошад ва аз тарики куштори инсонхо ба ширкатхои марбут ба худ суд нарасонда бошад. Ба унвони мисол, Буши падар, ки миллионери нефти махсуб мешуд аз кудрати Раёсати Чумхури барои рохандозии чанги халичи Форс истифода кард ки ба тазмини амнияти моли ва нефтии Амрико дар минтака кумак намуд.

  Барое,ки ба суолоти худ бозгардем,бехтар аст бо ин нукта оғоз кунем,ки хама хушунатхое, ки алайхи ислом ва мусалмонон сурат мегирад тахти ин сафсата матрах мешавад, ки ин чиноятро аз руи некхохи ва барои озоди ва демократия анчом медиханд.Занон ва мардоне,ки мавзуи ин макола хастанд дар бегунох чилва додани ин чиноёт шарик ва хамкор хастанд.Ин афрод накше дугона доранд

 

Якум, ағлаб барои хамалот ва тачовузоти Ғарб тавчехоти ахлоки ва сиёси

фарохам мекунанд

.

Дуввум, авомили фаъол дар фарханг ва ичтимо хастанд то чомеахои исломиро аз дарун нобуд созанд

Чунин инсонхое,ки ба дин,мардум,фарханг ва сарзамини модарии худ хиёнат мекунанд дар хама чои чахони ислом хузур доранд.Чунин афродеро метавон дар Донишгоххо,расонахои мактуб ва электрони,ниходхои фарханги ва хатто масчидхо ёфт.Яке аз норохаткунандатарин ва ғайри кобили инкортарин вокеияти замони мо ин аст,ки ин афрод ба лихози теъдод кам нестанд ва дастраси ва нуфузи онхо низ бар хама арсахо ва сатххои фарханг ва суннати исломи идома дорад ва аз ин ру хама сутухи фарханг ва суннати ислом акнун тахти хамла карор дорад.Улгуи амали ин афрод хамонанди роххои иртиботи ва фаъолияти онхо комилан чанд  буъди аст.Ин афрод конфронсхои илми баргузор мекунанд;телевизион ва родию доранд;имперотурихои рузномаиро идора мекунанд;дар интернет фаъол хастанд ва китобхое менависанд,ки аз суи ниходхо ва созмонхои нимамахфи тарвич мегарданд. Аз тарики ин фаъолиятхо онхо пушише барои тероризми васеи байналмиллалии Ғарб ичод мекунанд ,ки хадaфи аслии он дигаргунсозии асосии чахони ислом аст

   Муваффакияти ин занон ва мардон  акнун дар тамоми чахони ислом кобили мушохида аст.Аз Судон гирифта то Малайзия ва аз калби чахони араб гирифта то даштхои Осиёи Маркази;кули чахони ислом дар холи тачрибаи як тахаввул ва тағйири номакбули даруни аст.Тахаввуле,ки аз як су бо технология ва аз суи дигар бо идеологияи секулори ғарби химоят мегардад.Накши ин занону мардон ин аст,ки барои ин тахаввул,ки чахони ислом ва асолати онро пора-пора кардааст,тавчехе идеологи пешниход кунанд.Дар як нигохи коркарди, ин амр дар хакикат амрикоисозии чомеахои исломи аз дарун аст

Сатхитарин ва ошкортарин даста аз ин занону мардонро метавон дар расонахои давлати ва расмии тахти химояти давлатхои вобаста ба Амрико ва Ғарб дид.Онхо аз телевизион,ки мухимтарин манбаъ ва омили тағйир дар чахони ислом шудааст,истифода мекунанд ва равишхои зиндаги ва рафторхо ва хатто шеваи либос пушидани худро,ки ахлокхои суннати ва равишхои бумиро аз миён мебарад,ривоч медиханд.Дар сатхи фарханги низ онхо баргузории конфронсхои байналмилали дар хама мавзуоти мухталиф дар чахони исломро бар ухда доранд.Дар ин конфронсхо мутафаккироне аз чахони ислом ва мутафаккироне аз Ғарб дар канори хам чамъ мешаванд то афкори умумиро дар бахшхои мухталиф мутобики назари Амрико ва ба нафъи он шакл диханд ва албатта ин амр тахти пушиш ва зохири фаъолияти академики ва илми сурат мегирад.Дар холи хозир,нусхахои чунин конфронсхое комилан ботачриба шудааст ва ба як зохир ва пушиши академик ва илми низ барои он даст ёфтаанд ва маъмулан барои он ки мухтавои он конфронсро ба расонахо бикашонанд аз як шахсияти сиёси ва ё як вазири давлат низ даъват мешавад.Дар ин конфронсхо аз афроде даъват мешавад,ки бо шароити кулии ин конфронсхои занчираи дар чахони ислом хамхони дошта бошанд ва дар айни хол ба иллати тахассус ва таъсиргузории шахсияти бар мухотабон муассир бошанд

    Ба таври катъ ин як чанги фикри ва идеологи аст ва касоне ки ахамияти ин даргириро дарк кардаанд медонанд,ки ин чанг аст ,ки тағйирот таърихи ояндаро тайин мекунад.Ба хамин далел аст,ки Иёлати Муттахида милиюнхо доллар сарфи барномахое мекунад,ки вачха ва чилваи Амрикоро дар чахон бехбуд бахшад.Кондализа Райс,ки илова бар вазорати хоричаи Амрико яке аз мутафаккирони навмухофизакор махсуб мешавад дар яке аз суханронихои худ дар муасиссаи Сулхи амрикои эълом кард,ки аз назари давлати Амрико дастрасии чахони ва таъсиргузори бар чахон як увлавият ва зарурат аст ва давлат дар холи пешрафт дар ин замина мебошад,ки аз чумла корхои сурат гирифта дар ин замина,афзойиши расонахои чамъи дар Ховари Миёна ва барномахое барои ривочи омузиш ва ислохоти демократи аст

 у афзуд:"Хадафхои аслии мо дар ин чанги фикри ва идеологи аз миён бурдани чехраи манфи ва харобшудае аст,ки аз Амрико ва фарханги он шинохта шудааст ва низ таквияти касоне ки ба фикри мудерниза кардан,ривочи бетафовути , созиш ва технократия дар чахони ислом хастанд." Ва дакикан хамин амр аст,ки модернистхои мусалмонро чалб ва чазб мекунад ва онхо дар хидмати хадафхои Амрико ба ин амр чомаи амал мепушонанд. К.Райс меафзояд: " Пирузии мо дар замони чанги сард хангоме рух дод,ки фахмидем миёни арзишхо ва амнияти амрикои наметавон чудои ичод кард ва шояд битавон гуфт,ки накши арзишхои амрикои ва демократи дар пирузии чанги сард ба андозаи кудрати низоми ва иктисоди будааст:агар нагуем,ки бештар будааст.”

    Албатта ин амр факат суханони як навмухофизакори халалдоркунандаи ойин ва суннат нест.Комиссиюне,ки барои баррасии хаводиси 11 сентябри 2001 аз суи Амрико ичод шуд низ бар ин чанги акоид ва идеология таъкид кард.Ин комиссиюн хохони бозсози ва созмондихии дубораи фаолияти чосуси  ва зидди тероризми Амрико шуд вале дар айни хол хохони як фаъолияти тахочуми ва дипломати низ буда ва меафзояд:"Агар Иёлати Муттахида худ вориди сахнаи чахони ислом нашавад ва чехраи хешро ошкор насозад, ифротиюни исломгаро ин корро анчом хоханд дод." Аз чумла фаъолиятхое,ки давлати Амрико дар ин замина ва барои амали кардани ин дастур оғоз кардааст,барномаи чадиде аст,ки ин бор ба чои донишчуён ба чазби донишомузони мусалмон аз чахони ислом ва араб барои тахсил дар Ғарб даст задааст то афроди дар даврони сини ибтидоитаре бо арзишхо ва зиндагии ғарби ва амрикои ошно шаванд.Дар ин росто барномаи чазби ру ба афзоиш оғоз шудааст, ки дар соли 2003, 170 донишомуз ва дар соли 2004, 340 нафар ва дар соли 2005,1000 донишомузро чазб намудааст.

 

Дар барномаи дигар бо хамин хадаф,бахши давлати дар Амрико бо 100миллион доллар тавони моли таъсис шудааст,ки тахти пушиши Вазорати хоричаи Амрико ба таъсис ва таквияти созмонхои ғайри давлати(НПО) дар чахони ислом даст бизанад.Хадафи аслии ин бахш таъсиси созмонхои ғайри давлатии  занон ва чавонон аст то аз ин тарик тичоратро ба ислохоти сиёсии мавриди назари Амрико муртабит созад.Илова бар ин аз соли 2001 очонси тавсиаи байналмилалии Амрико бар ичоди шуғл ва омузиш дар чахони ислом мутамаркиз шудааст ва илова бар инхо Амрико родиюхо ва телевозионхое барои чазби афкори умумии мусалмонон таъсис кардааст, ки аз чумлаи онхо метавон ба радиои “Фардо” ба забони форси ва шабакаи телевизионии "Ал-хурра" ба забони араби ишора кард

   Икдомоти суратгирифта барои тарвичи демократияи ғарби ки ба таври чидди аз ичлоси сарони гурухи-8 ва НАТО дар соли 2004 оғоз шуд,яке аз талошхои ошкори Амрико барои ичоди тағйирот дар чахони ислом аст.Чунин икдомоте боиси ба хидмат гирифтани теъдоди зиёде аз мусалмонон дар кишвархои мухталифи исломи шудааст, ки акнун дар холи ичрои хостахои Амрико барои тағйири кишвари худ хастанд

   Конфронсе дар Кололомпур дар августи соли 2004 баргузор шуд,ки ман аз шиддати муваффакиятомез будани ин талошхо хайратзада шудам.Ин конфронс бо номи "Ислом ва мусалмонон дар карни бисту якум;Тасаввурхо ва вокеиятхо" ташкил шуда буд:ин конфронс дар хакикат намоишномае бо хадафхои гуфташуда буд.Ин ичлос бо ширкати нахуствазири Малайзия оғоз шуд ва дар он чамъи касире аз мусалмонони мудернизашуда ва тарафдори модернизм гирди хам омада буданд,ки дар миёни онхо донишгохиёни ғайримусалмон,ки бархе аз онхо аз авомили машхури Ғарб барои тағйир дар чахони ислом хастанд низ вучуд доштанд.Нахуствазири Малайзия дар нутки ифтитохияи худ хохони тағйири хамаи фатвохои гузашта шуд ва эълом кард,ки"Мо мусирона эълом мекунем,ки бояд исломро бо шароити мудерн созгор кард".Аксари суханронони мусалмон аз касоне буданд,ки аз ислом ва чавомеи исломи интикод мекунанд ва хамон сухани хамешагии худро такрор мекунанд,ки"Мо бояд сарзаниш кардани дигаронро ба хотири бадбахтии худ канор бигзорем,мушкили асли дар дохили худи мост." Ин хамон боз шудан ва гушодагии назаре хаст,ки Амрико ба шиддат хохони он аст

Чунин мутафаккирони мусалмоне(!) маъшукахои Амрико махсуб мешаванд;чаро ки Амрико хохони он аст,ки мо хатто хамлахои низоми ва бомбаборонхои вахшиёнаи уро хам ба иллати мушкилот ва иштибохоти худамон бидонем ва хеч чизи бадеро ба у нисбат надихем.

Албатта  нигохи интикодомез нисбат ба худ ва тахлили вазъияти мавчуд бар ин асос,хеч ишколе надорад ва дар хакикат чунин нигохе асосан зарури аст.Аммо мушкил ин мутафаккирони мунтакид аз худ ин аст,ки аз ин интикодхо ва баёни кутохихои мо суистифода мекунанд то ворид кардани фархангу идеология ва сабки зиндагии ғарбиро тавчех кунанд.

Ин афрод рох халхои нокоромад ва нодурусти ғарбиро барои мо зарури чилва медиханд ва бо тахлилхо  ва тасаввуроти ғарбии худ аз рахбароне химоят мекунанд,ки чайбхои онхоро пур аз доллар мекунанд. Нуктаи шигифтовари конфронси Кололомпур дар ин буд,ки ин суханронони хирфаи чунон барномарези карда буданд,ки хеч интикоде ба Амрико дар тули се рузи баргузории ин конфронс сурат нагирад.Хар гох касе ба интикод аз Амрико мепардохт яке аз ин ба зохир мутафаккирон бармехост ва бо баёноте асарбахш сухбатхои уро хунсо мекард ва ин чумларо такрор мекард,ки : "Бародарон мо набояд дигаронро ба хотири иштибохоти худамон сарзаниш кунем,чаро мо доимо иштибохоти худро ба дигарон нисбат медихем?" Ин изхорот хатто вакте яке аз суханронон чиноёт ва икдомоти вахшиёнаи Амрикоро зикр кард такрор шуд.

Кололомпур танхо чое нест,ки дар он чунин конфронсхое баргузор мешавад.Ин гуна маросим дар дигар кишвархои исломи низ баргузор мешавад.Мутафаккирони мусалмоне аз ин даст дар хама расонахои кишвархои исломи дар чихати тахакуки хадафхои Амрико ва тарвичи арзишхои Амрико дар миён мусалмонон талош мекунанд. Бархе аз онон ин корро бо чунон содадили анчом медиханд,ки тасаввур мекунанд аз ин тарик ба уммати исломи хидмат мекунанд. Бархе дигар ба иштибох будани кори худ таваччух доранд аммо хиёнати худро бо далелхое тавчех мекунанд.Хар чанд,ки амали хамаи онхо бо касоне ки мехоханд ислом ва муслиминро аз байн бибаранд дар як масир карор дорад.

Дар макоми мукоиса хатто бархе аз мусалмонони мутаахид низ ба асари икдомоти худ бар чахони ислом таваччух надоранд.Бисёре аз икдомоти мусалмонони мутаахид ба гунае аст, ки гуё адами таъсирпазирии оммаи мусалмонон аз икдомоти гуфташуда тазмин шуда аст ва ё гуи ки чанги тамомаёри акоид ва идеалогияхо ки ба таври ошкор аз суи Ғарб алайхи ислом баён шудааст дар сайёраи дигар дар чараён аст. Хатто мутафаккирони мусалмоне,ки дар хидмати Ғарб нестанд низ аз дарки мизони таъсири ин икдомоти чахони ки бо хадафи аз миён бурдани имони онон ва шеваи зиндаги ва ахлоку арзишхои ахлокиашон танзим шудааст нотавон будаанд. Хатто як созмони исломи низ дар чахон наметавон ёфт,ки рисолати худро мубориза бо ин икдомоти дахшатовар,ки ба суръат дар холи аз миён бурдани арзишхои чахони ислом аст карор дода бошад. Дар холе ки  Амрико тамоми вакт дар холи кор аст, бештари муъминон дар хоб ба сар мебаранд.

      Ин дарк зарури аст, ки чавонони мусалмон дар баробари ин хамлаи душман бимашуда ва эмин нестанд ва омузиши мудерн ва секулор, интернет, телевизион, пайрави аз моделхои ғарби,нахваи фикр ва ахлоку эхсосоти чавонони моро тағйир додааст, ангезаи андаке барои пайрави ва ёдгирии омузишхои дини боки мондааст. Барои он ки  битавонем посухе дархур ба чанги тамомаёри Ғарб дар хиттаи дин ва идеология бидихем ниёзманди тағйири руйкардхо хастем.Хеч чизе тазминшуда нест.Тахриби низоми ахлоки ва арзишии ислом саранчом ба тахриби комили тамаддуни исломи мунчар мешавад.Дар холи хозир нишонахое аз осебдидаги дар хама чои чахони ислом кобили мушохида аст ва агар талоши низомманд,барномарезишуда ва хамоханг барои мукобила бо ин раванд сурат нагирад дер хохад шуд.

  Манба":Муслим-медиа.ком"     

      Баргардон ва виройиши Бехрузи Забехулло

 

 

Мусохиба

Мо курбони набудем

-Шумо ба ин назар,ки чавонони солхои 90 суистифода шуданд мувофик хастед

Дар ибтидо аз таваччухи хайати Чавонони миллат ба порае аз таърихи сурхи Ватан ташаккур мекунам.

Дар посух ба суоли шумо арз мекунам,ки нигохи ман ба чавонони ибтидои солхои 90 нигохи хос ва мухтарамона аст.Онхо як насли баргузида буданд бо калби бедор ва имконоти кам.Дар мачмуъ, дар он давра эхсосу шуру шавки бозгашт ба асолат ва хуввияти хеш вучуди аксарияти мардуми моро ба тапишу чушиш оварда буд.Ахзоби сиёси озодона дар саросари кишвар ба фаъолият шуруъ карданд ва махфилхову бахсхои сиёси дар хар гушае гарму пуршур дар чараён буд.

Чавонон дар хар кишваре ба унвони пуртахарруктарин неруи чомеа накши таквияткунандаи харакатхои сиёсиро ичро мекунанд.Чавонон дар харакатхои сиёси ва инкилоби тасмимгиранда нестанд балки ичрокунандаи тасмимоти рахбарони сиёси хастанд.Гузашта аз ин суистифода дар нисбати аъзои Созмони Чавононии Озод сидк намекунад чунки ин як созмони мустакили сиёси буд на зерниходи ахзоби дигар.Бо таваччух ба ин нукта,ки накши рахбари дар чунбиши сиёсии солхои 90 хеле заъиф буд ва мудаиёни рахбари бештар гаройиши минтакаи доштанд на милли гурухе аз чавонони фаъол дар он замон икдом ба таъсиси Созмони Чавонони Озод карданд.Яке аз хадафхои ин Созмон чилавгирии чавонон аз гаройиш ба ахзоб ва созмонхои минтакагаро ва хидояти онон дар рохи таквияти андешахои милли мазхаби буд.

Икдомоте низ барои амали кардани ин хадаф дар дастури кори созмон карор дошт,ки баршумурдани онхо замони зиёдеро мехохад.

-Шумо хам худро курбони медонед?

Аслан.Аммо курбони кардан дар рохи ормонхо ва арзишхои милли бояд барои фард -фарди миллат саъодат ва ифтихор бошад.Манзури Машраби Абдуллоро аз курбони шудани насли солхои 90 дуруст дарк накардам аммо дар ин фочиаи ғайри интизоре,ки ба сари точикон омад дар мачмуъ хама курбони шуданд.Аммо курбоние,ки дар рохи ахдофи баланд ва созанда бошад ба кулли аз курбоние,ки мо дар фочеаи чанги дохили додем фарк мекунад.

Бубинед,теъдоди куштахое,ки мо дар солхои аввали чанги дохили додем миллатхои дигар дар чангхои тамомаёр бо кишвархои ракиби худ надодаанд.Барои мисол дар тули 8 соли чанг миёни Ирону Ирок бародарони иронии мо беш аз 300 хазор шахид доданд.

Дар як калом дар Точикистон дар вокеъ чанги дохили набуд балки ин як терори хадафманди хоричи алайхи миллати точик буд,ки мутаассифона заминаи онро худи мо мухаё кардем.Дубора такрор мекунам,ки курбони шудан дар рохи ахдоф ва ормонхои милли мазхаби мояи ифтихор аст аммо курбони ба маънии калимаи жертва и руси таассуфбор.Ин навъи курбони шомили афроде мешавад,ки бегунох ва бидуни дахолат дар казияе ночавонмардона кушта мешаванд.

-Хадафи Созмони Чавонони Озод чи буд?

Пештар ишораи кутохе ба ин мавзуъ кардам.Дар он замон хизби хокими каммунист дар сари кудрат буд.Дар мукобили он Хизби Демократи Точикистон фаъолият дошт.Шумо иттило доред, ки мо аслан як гурухи муншааб яъне чудошуда аз баданаи хизби Демократ будем. Мо ин гуна эхсос кардем,ки хадафи ин хизб дар раванди фурупошии Иттиходи Шурави танхо чойгузинии хизби Коммунист буд ва барномахояш низ чандон милли ба назар намерасид. Яке аз иллатхои аслии чудоии мо аз сафхои ин хизб таваччух ва гаройиши сатхии макомоти он ба масоили милли ва мазхаби буд ё хади акал амалкарди онхо дар рохи расидан ба ин ахдоф моро конеъ намекард.Бубинед дар тули мавчудияти ин хизб то кунун як китоб ё брошуре дар бораи демократия ё хамхонии он бо арзишхо ва суннатхои милли-мазхабии мо аз суйи рахбарони ин хизб мунташир нашудааст.Ин чи маъни дорад?Маънияш дар як калом ин аст,ки афроде,ки дар ин сохтори сиёси даври хам омада буданд тачамуашон бар асоси шинохти мактаб ва арзишхои низоми мардумсолори набуд балки касдашон аз тарики колаби демукроси расидан ба кудрати сиёси буд.Шумо агар таваччух намоед барои ин ки мактабе чадид дар Урупо чойи по пайдо кунад,назарияпардозон ва мутафаккирони муътакид ба он хазорон чилд китоб бо хадафи рушангарии чомеаи худ мунташир мекунанд.Аммо кадом рахбари сиёсии точик дар бораи мактаби мавриди назари худ ва равиши сиёсии хеш матлабе навиштааст?

Дар баробари ин ду хизб ХНИТ низ вориди арсаи сиёсии кишвар шуд. Кисмати аъзами рушанфикрон ё худ тахсилкардахо аз фаъолияти он ба вахшат афтоданд.Ин хизб низ аз эхсосоти содикона ва имони содалавхонаи тудахои мардуми солхо бехабар аз дин бахрабардории сиёси мекард.

Бинобарин дар хамин мархалаи хассос ба хотири чилавгирии чавонон аз ворид шудан ба мочарохои тунди сиёси мо икдом ба таъсиси Созмони Чавонони Озод кардем.Калимаи Озодро низ ба хотири баёни хамин амр ва мустакилияти созмон ба он изофа кардем.Хадафи ин Созмон созиш додани андешахо ва арзишхои милли мазхаби дар зехни чавонон ва чилавгири аз пайвастани онон ба гуруххои минтакагаро буд.Дар он замон ба ғайр аз ахзоби сиёси ва созмонхои кишвари хамчунин созмонхо,чамъиятхо ва штабхои махали низ дар пойтахт ташкил шуданд.Мутаассифона вазъияти шаклгирифта барои мо фурсати фаъолияти дилхохро надод...

-Оё аз ин ки даст ба тазохурот задед ва завлона дар дасту гардан дар мукобили Хукумати вакт эътироз кардед пушаймон нестед?

Харгиз,зеро мо аз хукукхои табии ва конунии хеш истифода кардем ва нияти мо хайр буд ва бо хадафи салохи ояндаи чомеаи худ.Ба назари ман дурахшонтарин ва мондагортарин лахзаи чунбиши бедории мардуми точик барои касби истиклол ва таъсиси хукумати милли хамон лахзаи занчирбанд кардани аъзои Созмони Чавонони Озод буд.Ин як шеваи ахлоки,мусолиматомез ва нуктаи атфи эътирози мардум барои тағйири вазъият буд.Барои чалби таваччухи хукуматдорони вакт ба дархостхои мардум мо шевахои мухталифи эътироз дар кишвархои дигарро мутолиа кардем ва бо такмили бархе равишхои тачрибашуда дар дигар чамохири собик Шурави бахусус кишвархои сохили Болтик ва Укроин ин шеваро ба намойиш гузоштем.

Агар мухолифати вобастагони дохили ва дахолатхои ошкори бегонагон дар ин раванд намебуд,ин харакат мояи баракат ва ифтихор барои кишвари мо мешуд,ки нашуд.

Маниши ин харакати мардуми дуруст буд вале онро ба далели дахолатхои хоричи ва заъфи рахбарии дохили ба инхироф кашиданд,бинобарин бузургтарин гунохи чунбиши озодихохии точикон дар ибтидои солхои 90 ин буд,ки шикаст хурд.

-Фикр мекунед то кучо эътирозоти шумо ба инобат гирифта мешуд?

Агар зътирози мо ба инобат гирифта нашуд далелаш ин буд,ки афроди зиёде дар раъси ахзобу созмонхои сиёси буданд,ки накши дугона мебозиданд,зеро хадафи онон ба курси нишондани андеша ва арзишхои пойдор набуд балки бо истифода аз фурсат даст ёфтан ба кудрат буд.Бинобарин дар инкилоби мардуми точик идиюлужи,мактаб,андеша ва арзишхо асос набуданд балки васила ва абзоре буданд,ки гурухои минтакагаро ва махалгаро чихати касби кудрат онхоро ба хидмат гирифтанд вагарна дар дигар чумхурихои собик Шурави худи коммунистхо кишвари худро ба истиклол расониданд ва аз арзишхо ва манофеъ милии худ дифоъ карданд.Аслан дар сиёсат коммунист будан,демократ будан ва ё исломи

будан мухим нест балки огохи,шинохт ва сиёсатмадор будан мухимтар аст!

Ба кавли Мавлони Абдурахмони Чоми:

Адлу инсофро на куфру на дин,

Он чи дар кори мулк даркор аст.

Адли бедин низоми оламро,

Бех зи зулми шохи диндор аст.

-Аввалин боре,ки шумо даст ба тазохурот задед аз суи садорати факулта хеч гушмоле надидед?

Он замон фазои Донишгох ин кадар боз буд,ки дар мукобили як харфи устод мо шогирдон дах харфи чавоби мегуфтем.Бархе махдудиятхо ва монеахо ичод мекарданд,ки ба назари ман дар хиттаи масъулият ва вазоифи кории онхо буд зеро ин тазохурот ба раванди омузиши донишчуён ва тадриси устодон халал ворид карда буд.Ёдам хаст профессор Иброхим Усмонов як бор барои баргузории махфили Икболшиноси дар бинои ТСО мухолифат карда буд аммо хамчунон мо он махфилро баргузор кардем.Росташ танбехе чидди ва хасмона эъмол накарданд аммо барои хузури донишчуён дар дарс таъкид доштанд.Устод Тохир Фозилов Раиси вакти Донишгох шахсан маро ба утоки кориаш даъват намуд ва насихат кард,ки аз мочарохои сиёси дида бештар машғули омузиш ва фаъолияти илми бошам,дакикан падарам низ ба ман хамин нуктаро таъкид мекард.Ман барои сабури ва тахаммулашон дар хамчунин вазъияте аз хамаи устодони худ дар Донишгох вокеан сипосгузорам.

-Баъдтар сарнавишти шумо ба кучо печид? Чигуна мухочир шудед?

Ёдам хаст,замоне,ки мардуми точик дар ду майдон дар мукобили хам карор гирифтанд раёсати Созмони Чавонони Озод тайи як чаласае баъди барраси ва арзёбии вазъияти мавчуд ба аъзо ва чонибдорони худ дастур дод,ки ба ин мочарохо хамрох нашаванд ва то замони ба эътидол омадани вазъият фаъолияти худро мутавакиф кард.

Буи хушунат ва чанг ба машом мерасид.Мо донишчу будем ва хостори идомаи тахсил ва бо хадафи идомаи тахсил довталабона ба Афғонистон мухочират кардем.Устод Бурхонуддин Раббони раиси Чумхури вакти Афғонистон зимни нигарони ва хушдор аз эхтимоли шуруи чанг дар Точикистон заминаро барои идомаи тахсили мо дар Ирон фарохам кард.Устод Раббони аз авзои нобасомони Афғонистон дида нигарони вазъияти бухрони ва печидаи Точикистон буд.Кисса дароз аст ва ба таври хулоса мухочират барои мо як Донишгохи озоди огохиву шинохт ва як дарси бузурги ибрат буд.Инсон дар ин мактаб нохонда ва бидуни китоб ба камол мерасад.

-Аз сахтарин рузхои мухочират кадомаш то хол шуморо мушавваш мекунад?

Росташ мо дар даврони мухочират мушкили хусуси надоштем аммо шунидани ахбори талхи чанг дар Ватани азизамон дили моро реш реш мекард ва аз суолоти маънодори хамкурсони урупои,африкои ё араби худ,ки чаро бо хам мечангед? Чигархун мешудам ва барои пархез аз ин суолоти нешдор дари утокро аз дарун мухкам намуда мутолиа мекардам ва барои таскини дили доғдори хеш шеър мегуфтам:

Мо бахорем валек бебуйем,

Мо ғарибони бе касу куйем.

Мо асирони дарду хичронем,

Мо чавонони хонавайронем.

Дили мо чойи ишк ғам дорад,

Чашми мо чойи нур нам дорад.

Дар дили мо дигар талотум нест,

Бар лаби мо дигар табассум нест.

Хонаи мо сарои мотам шуд,

Миллати мо ғариби олам шуд.

Чехраи мо хамеша ғамгин аст,

Ғаму андухи мо чи сангин аст.

Натавон гуфт бо сухан ғами дил,

Ғами мову сухан чу обу чу гил.

Обро гил чи сон табох кунад,

Ғами моро сухан панох кунад.

Дили точик сарои андух аст,

З-ин сабаб мулки мо пур аз кух аст!

-Имруз чи робитае бо хамфикрон ва пайравонатон доред?

Равобити отифии мо хамчунон баркарор аст.Аксарияти насли ибтидои солхои 90 хамчунон андешахои софу бикри худро чун садаф дар замири худ хифз кардаанд.Хеч як аз аъзои Созмони мо бо таваччух ба хамирмоя ва дарунмояи покизаи хеш дар он даргирихои хушунатомез хамрох нашуданд.Хамаашон дар рохе ки пеш гирифтаанд муваффак амал мекунанд аммо ба далели тул кашидани раванди мухочирати мо саъодати дидори камтар бо он азизонро дорам.

-Чаро рохи Созмони Чавонони Озод хеле кутох буд?

Раванди босуръати тахаввулот ва хаводиси ибтидои солхои 90 дар вокеъ фурсати зиёде барои идомаи фаъолияти мо надод.Дар чунин вазъияте катъи довталабонаи фаъолият бехтарин ва охирин тасмими Созмони Чавонон буд.Мо наметавонистем вориди даргирихо барои касби имтиёзи сиёси шавем зеро ангеза ва хадафи мо касби кудрат набуд.Мо донишчу будем ва барои дифоъ аз арзишхо ва ормонхои милли ва мазхабии хеш даст ба фаъолияти сиёси задем.

-Чи шуморо водор кард,ки аз идомаи рох худдори кунед?

Вокеияти талхи замон,чанг чанги хонумонсуз.Албатта фаъолияти созмонёфтаи мо ба зуди катъ гардид аммо рохи мо идома дорад.Мо точикон аз назари физики ва замони дар дар соли 2008 карор дорем вале аз назари фикри хануз дар хамон нуктаи аввали хат хастем.Устодони таърих дар дарсхои худ ба мо бо ифтихор мегуфтанд,ки яке аз вижагихои инкилоби Уктабр ин буд,ки мо точикон чуфтапар аз сохти феодали ба сусиёлизм расидем.Холо ман мегуям,ки мо баъди касби истиклол дубора аз сусиёлизм ба феодализм лағжидем.

То чунбиши фикри ва бедории зехни дар тору пуди мо ба вучуд наояд мо аз назари иктисодиву ичтимои ва фарханги пешрафт нахохем кард.

-Шумо нияти бозпас гаштан ба сиёсатро надоред?

Мо дар оғуши сиёсат хастем аммо бо таваччух ба вокеиятхо ва далоили гуногун феълан дар колаби як харакат,созмон ё хизби сиёси фаъолият надорем.Ин амр ниёз ба шароити хос,фурсати чадид ва бознигарии кулли дорад.Амалкарди бархе гуруххои сиёси нигаронкунанда аст ва идомаи ин раванд метавонад заминаро барои такрори боз як ходисаи талх фарохам созад.

Мо мехохем дар кишваре зиндаги кунем,ки порлумони он битавонад вазирон ё дигар масъулони хукуматро барои бозпурси ва гузориш додан ба хонаи миллат фаро хонад.

Мо мехохем порлумони мо хатто пешниходоти Раёсати Чумхури ва хайати хукуматро дар сурати мухолифат доштан бо манофеи милли ва конуни асоси бозпас гардонад.

Мо мехохем,ки порлумон мо дар сурати бекифояти хак ва чуръати додани раъйи адами эътимод ба болотарин рахбарони сиёсии кишварро дошта бошад.

Мо мехохем дар кишваре зиндаги кунем,ки додгоххои он бидуни дахолати чониби аз хаки як мазлум дар барбари забардастон ё хатто як ниходи давлати котеона дифоъ кунад.

Мо мехохем,ки додрасхои мо дар додгохи адолат бар асоси хак ва конун довари кунанд.

Мо мехохем,ки бехтарин кадрхои мутахассис дар раъси умури кишвардори карор дошта бошанд.

Мо мехохем,ки рахбарони сиёси машруияти худро аз мардум касб кунанд ва ин ормон ба вучуди як миллати бедор бастаги дорад.

Мутаассифона давлат ва ниходхои давлати дар чомеаи мо хануз ниходина нашудаанд.Яъне аз назари сохтори хамаи ниходхои демукротики лозим барои мавчудияти як давлат вучуд дорад аммо коркарди ин ниходхо фиудоли аст чаро ки ин ниходхо машруияти худро аз мардум намедонанд балки мадюни лутфи як гурухи хосе хастанд,бинобарин дар назди миллат хеч гуна эхсоси масъулият ва посухгуи надоранд.Дар кишвари мо давлат ва миллат ду падидаи бо хам бегона хастанд,ки хар кадом барои идомаи хаёти худ ба роххои чудогона дар харакат хастанд.

Андаке пеши ту гуфтам ғами дил тарсидам,

Ки дилозурда шави,варна сухан бисёр аст.

Рузномаи Миллат, 27марти2008

 

 

 

Дидгохи андешамандони чахон дар бораи Мавлоно

Кунгураи баиналмиллалии бузургдошти 800-умин солгарди Мавлоно
Чалолуддини Балхи рузхои 28 октябр то 1-уми ноябр дар шахрхои Техрон
ваТабрези Ирон баргузор шуд.
Дар ин кунгура беш аз 300 мавлонопажух аз 30 кишвари чахон аз чумла
Русия,Фаронса, Олмон, Амрико, Канада, Япония, Хитой, Юнон,Миср, Хиндустон,Точикистон, Сурия ва дигар мамолики олам
ширкат карданд.
Бузургтарин хайат барои ин кунгура (худуди 50 нафар) аз Точикистон
омада буданд,ки шомили донишмандон,шоирон ва хунармандони точик
буданд.
Дуктур Махмуди Ахмадинажод-Раиси Чумхурии Исломии Ирон дар маросими
ифтитохи ин хамойиш вокеъ дар солуни Ичлоси сарони кишвархои исломи
дарТехрон гуфт:Мавлоно мутаалик ба кавм,миллият,нажод ва мазхаби хосе
нест,зеро у ба камолоти инсони расида буд.Дуктур Ахмадинажод рози
човидонагии хазрати Мавлоноро ишку мухаббат ба худои мутаъол ва такяи
у ба забони пуррамзу рози Порси арзеби кард.
Дуктур Хадоди Одил -Раиси Мачлиси шурои исломии Ирон ва раиси олияи
кунгураи баиналмиллалии Мавлоно низ дар ин хамойиш гуфт:Мавлоно
парвардаи хикмат,ирфон ва маъорифи исломи буд ва мавлонопажухон дар хар кучое
бояд ба хакикати паёми Мавлоно ва гавхари аслии андешаи у ки хамон
маорифи Куръони аст,таваччух намоянд.
Раиси Мачлиси шурои исломии Ирон хамчунин зимни нигарони аз бархе
таъбиру тафсир ва бардоштхои воруна аз Мавлоно дар чахон таъкид кард,
хеч мавлоношиносе бидуни донистани забони порси наметавонад андешахои он
орифи ворастаро дарк кунад.
Дуктур Хадоди Одил афзуд:Мавлоно ба башарияти имруз паёме дорад ва
паёми Мавлоно ин аст,ки ин чахон чоне дорад ва мо бояд чони чахонро
бишносем.
Профессор Човид Икбол фарзанди аллома Мухаммад Икбол низ дар ин кунгура
таъкид кард:Андешахои Мавлоно дар чахони пурошуб ва фитнахези имруз
барои тахкими эътикод,ахлок ва хамгаройии кавму миллият ва мазохиби
гуногун бехтарин рохнамо ва дастуруламал махсуб мешаванд.
Хонум Онобел Киллар -устоди донишгохи Кембричи Амрико ки Маснавии
Маънавиро тадрис мекунад гуфт:Мавлоно дигар мутааллик ба аквоми
форсизабон нест, балки у мутааллик ба тамоми башарият аст.Вай афзуд:Мавлави яке аз
махбубтарин шуаро дар Амрикост. Агарчи дах сол пеш камтар касе бо номи
Ӯ ошнойи дошт,акнун дар саросари донишгоххои АМРИКО дарсхое барои
шинохти осораш ташкил шудааст. Ба гуфтаи вай он чиимизони махбубияти
уро бештар ошкор месозад танзими оханг бар руи ашъори Мавлави аз суи
гурухе аз хонандагон ва ситорахои синамои Амрикост.
Ба гуфтаи бисере аз манобеъ зарфи дах соли гузашта тарчумаи осор ва
ашъори Мавлави беш аз хар шоири дигар дар Амрико ба фуруш расида аст .
дар чустучуи интернети бо навиштани номи у беш аз 800-хазор натича ба даст
меояд.
Дуктур Окиро Мотсумуту-донишманди япони хам, дар ин хамойиш ки дар
бораи "Фалсафаи забони Мавлоно" суханрони мекард афзуд:Мавлоно яке аз
бузургтарин хунармандони арсаи сухан дар чахон аст.Мосумуту мегуяд аз
назари Мавлоно сухан наметавонад тамоми хакикатро баён кунад,аммо метавонад
инсонро ба хакикат рохнамойи кунад.
Профессор Нодир Одилов-Мавлоношиноси точик ,ки худуди 50-сол пеш барои
аввалин бор дар Шуравии собик рисолаи илмии худро дар бораи андешахои
фалсафии Мавлоно дифоъ кардааст,муътакид аст,ки хазрати Мавлоно аз
бунёнгузорони тархи сулхи чахони аст.Ба гуфтаи вай тархи тафохуми
байни мазхабии Мавлоно ба маънии сарфи назар кардан ва ё кутохи дар ичрои
шариати илохи нест,балки хазрати Мавлоно идеяи хамзистии миллиятхо ва
мазхабхои мухталифи чахонро аз матни Куръон ва таълимоти Илохи
истихроч кардааст.
Профессор Симон Сургенфри низ гуфт: Аз назари Мавлоно шинохт ва
маърифати худо мухимтарин рох ва аслитарин мехвари вахдати башари
аст,зеро агар таваччух зохир шавад бисёре аз ихтилофоти кавми,нажоди ва мазхаби
ангезаи сиёси ва ичтимои доранд,ки тавассути сохибони зару зур ва
дунёталабон дар миени чомеахои башари бо хадафи хифзи манофеи нафсони
ва дунявии онон таррохи шудаанд,аммо Мавлави мегуяд;

Маснавии мо дукони вахдат аст,
Ғайри вохид хар чи бини он бут аст.

Дар ин хамойиш мавлонопажухон назари бархе муддаиёнро,ки Хазрати
Мавлоноро ба аклситези муттахам мекунанд котеъона рад карда таъкид
намуданд,ки Мавлоно дар осори худ беш аз 300 байт дар ситойиши акл
сурудааст.Донишманди ирони Саиди Рахимиен бо баррасии назарияи аксоми
акл дар осори Мавлоно дидгохи ин орифи ворастаро дар бораи акл бо далоили муътамад
собит кард.Магар мешавад бузургвореро,ки фамуда:

Хотами мулки Сулаймон аст илм,

Чумла олам сурату чон аст илм.

Ба аклситези муттахам кард?

Ба хамин тартиб хамойиши асли дар Техрон дар хафт бахши тахассуси аз
кабили

Бахши хикмат ва фалсафа
Бахши ирфон ва дин,
Бахши Мавлави чахони муосир,
Бахши тафохуми байни мазхаби ва фарханги,
Бахши хунар ва зебои,
Бахши достонпардози ва
Бахши забон ва адабиет
баргузор шуд.
Дар ин нишастхои тахассуси 140 устод ва пажухишгар аз кишвархои
мухталиф суханрони ва худуди 200 мавлоношиноси дигар дар мизхои
мудаввар ибрози назар карданд.
Гуфтанист мачмуи маколоти ин кунгураи байналмиллали дар шакли як мачмуа
мунташир хохад шуд.Хамчунин маколоти пешхамойишхое,ки то кунун дар
Ирон баргузор шуда буданд дар шаш чилд дар дасти чоп аст ,ки дар
рузхои наздик дар ихтиёри алокамандон карор хохад гирифт.

Хиндуву Кипчоку Румиву Хабаш,
Чумла якранганд андар гури хваш.
То бидони к-он хама рангу нигор,
Чумла рупушасту макру мустаъор.
Ранги боки сибғатуллох асту бас,
Ғайри он барбаста дон хамчун чарас.

Дар вокеъ хамойиши байналмиллалии Мавлоно дар Ирон мисдоки ин
гуфтахои хазрати Мавлоно буд,зеро намояндагони кавму нажод ва адёну
мазохиби мухталиф дар сарзамини гуфтугуи тамаддунхо даври хам омада буданд то
аз хони пурнеъмати ин андешаманди тавоно коми чон ширин кунанд.
Дар ин кунгура амрикоиву урупои ва осиёиву африкои аам аз мусалмону
масехи ва бутпарасту яхуди ошикона даври мехвари андехшахои Мавлоно
мечархиданд,ки баёнгари ниёзи шадиди инсони мудерни имруз ба назариёти
башарии хазрати Мавлоно буд.
Ба хамин тартиб дар хамойиши байналмиллалии Мавлоно дар Техрон таъкид
шуд,ки дар замони рушди босуръати чахонишави ки забону фарханг ва
кавму миллиятхои кучакро тахдид мекунад ва касд дорад як фарханги худсохти
мошиниро чойгузини онхо намояд барои хифзи танаввуи фарханги дар чахон
бояд аз осор ва андешахои башарии хазрати Мавлоно кор гирифта шавад.

Мунбасит будему як чавхар хама,
Бесару бепо будем он сар хама.
Як гухар будем хамчун офтоб,
Бе гирах будему софи хамчу об.
Чун ба сурат омад он нури сара,
Шуд адад чун сояхои кунгура.
Кунгура вайрон кунед бо манчаник,
То равад фарк аз миёни ин фарик.

Бехрузи Забехулло-Техрон.

1 Ноябри 2007

 

 

 

Хадамоти урафо ба чаҳони ислом

Чахон бо суръат дар холи тагйир ва тахаввул аст. Рушди шигифтангези илму текнулужи на танхо мушкилоти башариятро осон ва камтар накард,балки ин махлукоти бебандуборро гирифтортар, заифтар ва хакиртар кардааст.Инсони муддаи тайи ду карни ахир сарфи назар аз дастёби ба фановарихои чадид аз ормонхои башари фосилаи бештаре мегирад.Густариши модигарои,масрафгарои ва лаззатгарои инсони мудернро он кадар хакир,афсурда,ноумед ва асаби кардааст,ки бо дур шудан аз хувияти аслии хеш тавони берун кашидани чисми сангини худ аз ин манчалобро надорад.Ман дар чехраи онон хушбахтиро намебинам. Инсони имруз мавчуде аст залил, мутеъ, рохгум ва бадбахт.Сахт бемор аст.Башари саркаш ба беморихои кушандаи лоилоч монанди саратон,сил,СПИД,фишори хун,чунуни гови, зукоми мурги, сорс ва адами таъодули равони мубтало шудааст ва бо хеч доруе дармонпазир нест.

Чунончи Худованди таборак ва таъоло дар ин замина мефармояд:”Вал-аср.Иннал-инсона лафи хуср.”(Савганд ба аср,ки инсонхо хама дар зиёнанд(Табохи).

Илал-лазина оману ва амилус-солихот ва тавосав бил-хаки ва тавосав бис-сабр.(Магар касоне ки имон оварда ва аъмоли солех анчом додаанд ва якдигарро ба хак суфориш карда ва якдигарро ба шикебои ва истикомат тавсия намудаанд.)

Таърих хамеша такрор мешавад ва аз ин гуна намунахо дар бойгонии он фаровон аст.Шояд агар инсон ибратпазир мебуд ин такрор ба гунаи маъмули набуд ва зехни моро мутаваччехи гузашта намекард.Дар таърихи ислом низ аз ин гуна иттифокот зиёд рух додааст.Хар гох,ки мусалмонон аз таълимоти илохи фосила гирифта аз хавои нафс пайрави кардаанд,чомеахои исломи ба беморихои гуногун ва зиллату хори гирифтор шудаанд.

Аммо дар хамчунин мархалахои хассос муминони ростин,афроди ботакво,орифони вораста ё худ мардони Худо бидуни шаку тардид вориди арсаи амал шудаанд ва чомеахои исломиро аз ин бадбахти начот дода ба суи саъодат ва некбахти хидоят кардаанд.Ин афрод дар таърих бо номи суфи ,шайх ё ориф шухрат доранд ва мактаби онхо бо номи тасаввуф ва ирфон шинохта шудааст.Албатта,ин нуктаро бояд таъкид кунам,ки дар тули таърих афроде бо номи суфи ва суфигари ва хиркапушоне зохиргаро бо ангеза ва ахдофи мухталиф бидъатхоеро чори кардаанд ва мактаби тасаввуф ва ирфонро догдор намудаанд,аммо равиши ин афрод ва чараёнхои мунхариф мавзуи бахси мо нест.Зимнан,Имом Сайид Абулхасан Алии Надави аз олимони барчастаи муосири Хинд дар китоби худ “Тазкия ва эхсон ё тасаввуф ва ирфон” бо таассуф дар бораи ин хиркапушони пайрави шайтон ва муридони содаандеши он менависад:”Омили дигаре,ки чехраи ростини ин хакикат(Тасаввуфи вокеи)ро беш аз хар чизи дигар хадшадор кард ва муртакиби дарки нодурусте аз он шуд хамоно рафтори носахехи бархе аз суфинамоёни хирфаи ва чохталаб ва дагалбозони мулхид ва гандумнамоёни чавфуруш буда ки тасаввуфро барои хароб кардани дин ва гумрох намудани муслимин ва фасод дар чомеа ва хулоса барои густариши бебандубори васила карор дода ва барои расидан ба ахдофи шуми худ аз он чонибдори мекарданд ва худро дар чашми мардум сардамдорони тасаввуф каламдод менамуданд.”

Дар вокеъ,ин хиркапушони авомфиреб бо печида кардани масоили соф ва воруна кардани мафохими ошкори Куръони монанди эхсон,такво,ихлос,таваккул,каноат,сабр,фурутани,хаё ва инсофу чавонмарди,ки аз кайфиёти ботини ва имонии инсон махсуб мешаванд,мардумро ба рухбоният,дунёбезори,даст кашидан аз неъматхои дунё ва бетафовути ба умури ичтимои талкин мекарданд,ки хамаи ин равишхо дуруст бар хилофи таълимоти илохи ва сираи набави хастанд.

Дунё дар баробари мафохими Куръони,ки зикрашон дар боло рафт маънии комилан дигаре пайдо мекунад.Бо касби ин мафхумхо ин дунё аст,ки дар тасхири инсон карор мегирад.Дар гайри ин сурат дунёпарасти бидуни риояти ин меёрхо ва малокхои илохи инсони харисро курбонии модигароии махз ва масрафгароии бехаду марз намуда,башариятро хору залил ва гирифтори бухронхои шадиди маънави ва равони хохад кард.

Илми ирфон,ки кораш тазкияи нафсхо ва тахзиби ахлок аст,нафси инсониро ба фазилатхои шаръи ороста ва аз разилатхои нафсони ва ахлоки, поку муназзах мегардонад ва моро ба имони комил ва расидан ба дарачаи эхсон ва пайрави ба ахлоки Паёмбар ва кайфиёти ботини ва рухони даъват мекунад.Шайх Алии Надави он муслехи барчастаи дини ва сиёси мегуяд:”Имруз аз табакоти боло гирифта то умуми мардум хама ба марази вогир ва сирояткунандаи модигарои ва мухаббати кур курона нисбат ба молу сарват ва дигар беморихои ахлоки ва ичтимои мубтало хастанд.Тахсилкардахо ва фархангиён чи дар хавзахои дини ва донишгохи ба беморихои ботини монанди хуби чоху маком,хасаду бухл,такаббур ва худхохи,шухратталаби,нифок ва вобастаги дар баробари зару зур мубтало хастанд.Дар даруни нахзатхои сиёси ва ичтимои фасод ба сурати худхохи,фикдони тарбияти сахех ва заъфи рахбари изхори вучуд кардааст.Коркунони идорот ва муассисот низ ба доми ихтилофот,бемасъулияти ва дунёталаби гирифтор омадаанд.Бидуни шак,илочи хамаи ин беморихо чуз дар партави тазкияи набави ва чуз дар сояи раббоният имконпазир нест.

“Валокин куну раббонийина бимо кунтум туалимун-ал-китоба ва бимо кунтум тадрусун”(Мардумоне худои ва раббони бошед ба он гуна,ки китоби худоро омухтаед ва дарс хондаед.) Оли Умрон,ояи79”

Аллох(Ч) дар идома мефармояд мо ба шумо китоб,паёмбар ва хикмат фиристодем ва шумо агар дар хакикат имон овардаед,пас амал кунед ва подоши хайр бубинед дар гайри ин сурат:

“Фаман тавалло баъда золика фаулоика хумул фосикун”.(Пас касоне,ки баъд аз ин руй бартобанд онон фосикон ва аз рохи Худо хоричшудагонанд) Оли Умрон,ояи82.

Бузуртарин ориф ва зохиду порсо расули Худо хазрати Мухаммади Мустафо(с),чахор ёри босафо ва дигар сахобахои кироми он шохини сидратулмунтахо буданд.Бинобарин яке аз усулхои бунёдии ирфон ва тасаввуф пайрави аз суннати паёмбари аъзам(с) мебошад.

Махол аст Саъди,ки рохи сафо

Тавон рафт чуз дар пайи Мустафо.

Чолиб аст,ки зиндаги ва равишу суннати он бузургворон бо мафхумхое чун рухбоният,гушанишини,бетафовути,бетарафи,таслим дар баробари зулм,тамаъ,гадои,фасод ва чахлу нодони комилан дар таззод буд.Тамоми ин мардони Худо дар баробари зухду такво рахбарии имперотурии исломро бар душ дошта,сиёсатмадори порсо,сарлашкари шучоъ,шахрдору фармондор,муборизу фидокор,хакиму омузгор ва аз фаъолтарин шахрвандони ичтимои худ буданд.

Яке аз шигифтихо ва муъчизахои беназири таърихи ислом,ки ба воситаи орифони раббони ва зохидони порсо ба вукуъ пайваст,ислом овардани мугулони горатгар пас аз дархам кубидани билоди исломи ва ишголи сарзамини мусалмонон дар карни сенздахуми мелоди буд.Дар замоне,ки аз мусалмонон чуз часади нимачон ва рухе заъиф боки намонда буд ва яъсу ноумеди бар чомеаи муслимин чира гашта ва сипохиёни ислом ночор аслиха бар замин ниходанд,орифони мухлис ва мубаллигони ростин ва гумном ба по хоста ва бидуни тарсу вахшат бо мухочимони сангдилу вахши робита баркарор намуданд ва барои рушангарии афкори онон ва таваччухи мугулон ба суи ислом ва инсоният хидмат карданд.

Профессор Томас Арнолд дар китоби хеш “Даъвати исломи” дар бораи ходисаи азим ва шигифтбарангези пирузии маънавии мусалмонон бар мугулон менависад:”Ислом аз зери овори мачду азамати дерина ва кухнаи хеш,ки мугулон онро нобуд сохта ва ба он поён дода буданд бори дигар бархост ва даъватгарони исломи,мугулони вахши ва хуношомро,ки тамоми неруи зулм ва касоваташонро мутаваччехи ислом сохта буданд дар мукобили хеш таслим намуданд.Муслимин дар ростои таслими мугулон ба ойини ислом ва даъвати онон ба хак бо мушкилот ва монеахои бузурге ру ба ру шуданд,зеро ракиб ва тарафи мукобили онон ду ойини бузурги Будои ва Масехи карор дошт,ки мубаллигони онхо бо талош ва чидияти зиёд мекушиданд то мугулхо ва тоторхоро ба акида ва дини хеш дароваранд.

Ракобат ва мусобикаи ин се дини бузург дар заминаи тасхир ва мутеъ сохтани ин кудрати азим кашмакашхои бисёр бузургеро дар пай дошт,ки таърих ва чахон бо хайрат ва шигифти ба суи онхо менигаранд.Дар ин пайкорхои маънави ва дини хар яке аз онон мекушид то он вахшихои сангдилро ки то пеш аз ин пайравони ин хар се динро дар чанголхои худ хурд карда буд, ба кеши худ дароваранд.

...Аммо алорагми ин хама монеахо ва мушкилот боз хам кавми мугул ва хамчунин аквоми вахши баъд аз онхо ба дини миллате сари таслим фуруд оварда ва онро ба чону дил пазируфтанд,ки кабл аз он зери похои худ лагадмол карда буданд.”

Аз чумла,Туглак Темурхон шохи Кошгар(1347- 1363) ба дасти шайх Чамолуддин ва писараш Рашидуддин ислом оварда буд.

Дар замоне,ки аз инсоният чуз сифоти хайвонии он монанди хурдан,ошомидан,хобидан,касби лаззати дуняви ва шахватрони чизи дигаре боки намонда буд ва инсон ба сурати як мавчуди афсурдахотир,шикастахол ва сархурдаву маъюс аз оянда ва сустирода даромада буд,хазрати Мавлоно Чалолудини Руми вориди майдони амал шуд ва бонги бедори сар дод,ки эй,хуфтагон!инсон зарраи кучаке аст,ки хуршед дар он мунъакис мешавад ва чун у тулуъ мекунад хеч ситорае боки намемонад.Хазрати Мавлоно дар чунин мухите сухан аз калб ва каромату чойгохи он дар зиндаги ба миён овард ва ёдовар шуд,ки дар чисми инсон бустоне вучуд дорад,ки хамешабахор ва дар чахор фасли сол сарсабзу шодоб аст.

Меъдаро бигзору суи дил хиром,

То ки бепарда зи хак ояд салом.

Колае,ки хеч халкаш нангарид,

Аз хилофат он карим онро харид.

Хеч калбе пеши у мардуд нест,

З-он касдаш аз харидан суд нест.

Дар Хинд замоне,ки мавчи илходу бедини чун сели хурушон саросари хукумати Акбаршох(бузургтарин ва муктадиртарин подшох дар таърихи Хинд)ро фаро гирифта буд,шайх Ахмади Сархинди мулакаб ба Алиф Мучаддади Сони парчами инкилоб ва тахаввули ичтимоиро бар душ гирифт ва бо кудрати имону якин ва азму таваккул бар Худо ва рухонияту ихлоси хеш ба инкилоби дарунии мардум пардохт,ки бар асари ин тахаввули даруни бисёре аз хокимон рафта рафта дучори дигаргунии фикри шуданд ва саранчом точу тахти салтанати Акбаршох ба дасти Мухиюддини Оламгир “Аврангзеб” хокиме солех,одил ва рашид афтод.Дар таърихи Хинд орифону суфиёни ростине чун Сайид Одами Банури,Шайх Мухаммад Маъсум,Шайх Рауф Ахмади Мучаддади,Сайид Ахмадхон,Имом Сайид Ахмади Шахид,Хоч Имдодуллох Мухочири Макки,Шайх Хофизи Зомин,орифи бузург Мавлоно Мухаммад Косими Нонутуи ва Мавлоно Рашидахмади Гангухи аслиха ба даст гирифта ва дар мукобили истеъмори Бритониё размидаанд.

Дар Алчазоир Амир Абдулкодири Алчазоири яке аз рахравони сулуки Кодирия фармондехии низомии киёми мардуми Алчазоир алайхи истеъморгарони фаронсавиро дар солхои 1832- 1837 бар душ дошт.

Мактаби Санусихо дар шимоли Африко намунаи боризи таквову пархезгори ва шучоату чавонмарди буд.Шайххои Сануси дар Сахрои Кабир бузургтарин маркази парвариши рухи ва урдугохи низоми таъсис доданд.Ин марказ,ки тавассути шайх Сайид Махдии Сануси идора мешуд аз тамоми чихат худкифо буд.Дар чанги Тароблус Санусихо собит карданд,ки дорои кудрате модди хастанд,ки метавонанд бо давлатхои бузург дасту панча нарм кунанд.

Хамин тавр нахзатхои истиклолталаби ва зиди истеъмориро Ахмади Дониш дар Осиёи Миёна,Сайид Чамолиддини Афгони дар чанубу шарки Осиё, Шайх Шомил аз пайравони Накшбандия дар Кафкоз,Ибни Тимия ва Хасанулбано дар чахони араб,Мавлоно Махмуд Хасани Девбанди мулакаб ба Шайхулхинд ва шайх Абдулкодири Ройпури дар Хинд , Мухаммадалии Чинох ва Икболи Лохури дар Покистон,Имом Хумайни дар Ирон ва гайра,ки ном бурдани хамаи онхо дар мачоли ин макола нест,хама аз муъминони босафо ва орифони порсои замони худ буданд,ки дар лахзахои сахт дар сафи аввали чабха карор гирифтанд ва бо аклу дироят ва ишку имони холисона барои рушду шукуфоии чомеахои худ талошу фидокори кардаанд.

Аз ин чихат,назариёти мугризона ва хадафманди бархе ховаршиносони гарби ва мухакикони мукаллиди шарки дар бораи мактаби ростини тасаввуф ва ирфон гайри кобили кабул буда бо вокеиятхои таърихи чандон сидк намекунад.

 

 

 

Ҳазор шиша шикастанду рузашон нашикаст

Ба муносибати 800-умин солгарди хазрати Мавлоно дар саросари чахон ин хакир силсиламаколоте дар нашрияи “Миллат” барои чилавгири аз бадфахми,качфахми ва бардоштхои воруна аз суханони мардони илохи,урафо ва хакимони раббони мунташир кардам.Аммо дар маколаи ахири адабиётшиноси мухтарам Зафар Мирзоён ду хавзаи аз нигохи дид мутафовити адабиёти мо аз хам чудо барраси нашудаанд.Манзурам мавзуи маънавияти ирфон ва мавзуи ичтимоии адабиёт аст,бинобарин эхсос кардам,ки хануз ин мавзуъ ба тахлилу тахкики бештаре ниёз дорад.Зафар Мирзоёни гироми аз мухакики арчманд Рустами Ваххоб ба навъе низ гила намуда,ки ишон ашъори урафоро ба таври дилхох ва якчониба таъбиру тафсир кардааст.Руи сухани ман Мирзоёни гироми нест балки матрах шудани бахси ифроту тафрит дар раванди арзёбии осор адаби бахонае шуд барои ручуи дубора ба ин мавзуъи мухим ва хассос.Барои ман бардошти хусусии афрод аз гулистони маъонии он бузургворон мухим нест аммо замоне,ки ин бардоштхо аз минбархои баланд мунташир мешаванд нигаронкунанда мебошад,зеро таъбиру тафсири инчунинии хикмати урафо ва хакимони раббони ба маънии тавхин ва тухмат бастан ба макоми баланди маънавии онхо махсуб мешавад.Вагарна ба мо чи ки баъзехо “киштии худро дар шати шароб”-и коняку водка ва пива бияндозанд ё чандон бихуранд,ки мардум ба ангушти ишорат бигуянд,ки “эй хуми шароб аз кучо меойи?.Аммо дар замони муосир дарк ва шинохти таъбиру истилохоти урафо ин кадар хам душвор нест,ки бархе муддаиён мехоханд бо фузули хаккуши кунанд.Илми имруз ба нуктае расидааст,ки бо тахкики устухонхои пусидаи Фиръавнхои Миср иллати марги онхоро мушаххас мекунад,аммо перомуни як мактаби зинда,ки хануз хам пайравони он дар миёни мо амалан вучуд доранд чаро мо ин кадар бахсу мучодилаи бехуда мекунем.Ин вокеияти талх хеч тавзех ва тавчехе надорад магар ғафлат,инод,ғаразварзи ва ситеза алайхи худ.Барои ин ки андеша,назария,таъобир ва истилохоти як гурухеро бидони бояд мактаб ва чахонбинии ононро хуб бишноси дигар хеч.Он гох таъбиру тафсири матолиби онон мушкиле надорад.Мушкил фахми андешахои мардони илохи нест,мушкил дар вучуди мо нухуфта аст.Ба кавли хазрати Мавлоно:”Одамиро хиёли хар чиз ба он чиз мебарад;хиёли боғ ба боғ мебарад ва хиёли дукон ба дукон.Аммо дар ин хиёлот тазвир пинхон аст.Намебини,ки фалон чойгох мерави пушаймон мешави ва мегуи пиндоштам,ки хайр бошад он худ набуд.Пас ин хиёлот бар мисоли чодаранд ва дар чодар касе пинхон аст.Хар гох ки хиёлот аз миён бархезад ва хакоик руй намоянд бе чодари хиёл, киёмат бошад.Он чо ки хол чунин шавад пушаймони намонад

Ирфон як илми комилан тачриби аст.Агар хакикати дигар улум аз тарики омузиш ва кушиш дастраси одами шавад,ирфон намешавад.Барои расидан ба макоми урафо танхо як рох вучуд дорад ва он хам рохест,ки онро худ бо пои пиёда ва сидк бипаймои,чунки илми ориф шухуди аст на назари ва чун шухуди аст кобили интикол нест.Борис Исмуженский як дусти лахистониам дар донишгохи Техрон барои касби дарачаи доктори илм “Хадикат-ул-хакика”-и Саноиро тахкик мекард.Ман ин хакикатро аз забони ин масехи шунидам,ки мегуфт:Дарки макоми урафо аз тарики мутолиа ғайри имкон аст бояд холи онхоро дарёби ва ба он хол нараси магар ба харакат ва амал дар он води

Ба кавли Мавлоно”Бахои бода миналмуъминин анфусахум” ,яъне кимат ва нархи шаробе,ки урафо аз он харф мезананд “анфусахум” аст.Барои ба даст овардани ин шароб бояд хастии худро ба гарав бигзори.

Холо барои рушан шудани усул,маком,ахвол ва андешахои урафо бо забони худашон сухбат мекунем.Мавлоно дар маснави дакоики ирфони ва латоифи рухи башарро бо зарофат ва халовате беназир баён кардааст ва бисёре аз мушкилоти ирфони ва аклониро,ки моро ба захмат афканда бо забони расо ва дилнишин ва дар чомаи ашъори тамсили дар миён гузоштааст:

Ду дахон дорем гуё хамчу най,

Як дахон пинхонст дар лабхои вай.

Як дахон нолон шуда суи шумо,

Хой-хуе дар фиканда дар хаво.

Лек донад хар ки уро манзар аст,

Ки фиғони ин сари хам з-он сар аст.

Дамдамай ин ной аз дамхои уст,

Хой- хуи рух аз хайхои уст.

Гар набуди бо лабаш найро самар,

Най чахонро пур накарди аз шакар.

Чунайди Бағдоди(р) он орифи сармасти давру замон дар бораи консепсияи ирфон ва тасаввуф фармуда:”Тасаввуф софи кардани дил аст аз мурочиати хилкат ва муфорикат аз ахлоки табиат ва фуруъ миронидани сифоти башарият ва дур будан аз аз даъвохои нафсони ва фуруд омадан бар сифоти рухони ва баланд шудан ба улуми хакики ва ба кор доштани он чи авлитар аст илалабад ва насихат кардани чумлаи уммат ва вафо ба чой овардан бар хакикат ва мутобиати пайғамбар кардан дар шариат.”

Ва боз хамон Чунайд(р) мефармояд,ки:”Суфи чун замин бошад,ки хамаи палиди дар вай афкананд ва хама некуи аз вай берун ояд.”Ва Башари Хофи мегуяд:”Агар Худойро хосагонанд орифонанд ва орифон кавмеанд,ки нашносанд магар Худой ва ишонро гироми надоранд магар ба Худой.”

Нисбати майу майхонаву хароботу шабистони ин риндони сармасти азали кучову мову туйхонаву ресторану кафе бару водкаву коняку пива кучо!?Ба кавле

Ошикон шабзиндадору дузд хам шабзиндадор,

Хар ду бедоранд аммо ин кучову он кучо

Зунуни Мисри(р) гуфта:”Макоми убудият он аст,ки бандаи у боши ба хама хол чунонки у худованди туст дар хама хол ва зикри Худой ғизои чони ман аст,сано бар у шароби чони ман аст ва хаё аз у либоси чони ман аст.”

Оё м,шаробашон сано ва либосашон хаё бошад бакоми онон,ки ғизои чонашон зикро ману шумо кобили мукоиса хастанд

Абдуллохи Тустари мегуяд усули мазхаби мо се аст:

1) Иктидо ба Расул дар ахлок ва аквол ва афъол.

2) Хурдани халол.

3) Ихлос дар чумлаи аъмол

Субхоналлох! ин чи макомест,ки барои дустону хосони хеш ато кардаи!Авлиёи Худо зохирашон мисли мо аст вале дар хакикат монанди мо нестанд,мисли мо фикр намекунанд ва мисли мо зиндаги накардаанд.Дуруст аст,ки онхо низ мисли мо ду дасту ду по ду чашму ду гуш ва як дахон доранд аммо киёси онон бо худ иштибохи бузургест.

Холи поконро киёс аз худ магир

Гарчи бошад дар навиштан шер шир

Чумла олам зин сабаб гумрох шуд

Кам касе забдоли Хак огох шуд

Хамсари бо Анбиё бардоштанд

Авлиёро хамчу худ пиндоштанд

Ин надонистанд аммо аз ъмо

Хаст фарке дар миён бе мунтахо

Хар ду гун занбур хурданд аз махал

Лек шуд зон нешу зин дигар асал

Хар ду гул оху гиё хурданду об

Зин яке саргин шуду зон мушки ноб

Хар ду най хурданд аз обхвар

Ин яке холи ва он пур аз шакар

Мухаммади Восеъ(р) фармуда:”Сазовор аст касеро ки Худой ба маърифати худаш азиз гардонидааст,ки харгиз аз мушохидаи у ба ғайри у боз нангарад ва хеч касу хеч чизро бар у ихтиёр накунад.”Бале инхо мардоне аз чинси дигаранд.Ин чи макоми баландест,ки Мавлоно мегуяд:

Чун маро диди Худоро дидаи,

Гирди Каъбай сидк баргардидаи.

Хидмати ман тоату хамди Худост,

То напиндори ки Хак аз ман чудост!

Чашм неку боз кун дар ман нигар,

То бубини нури Хак андар башар.

Ба кавли Фузайли Аёз(р):”Басо мардо,ки ба хочатхона равад ва пок берун ояд ва басо мардо,ки ба Каъба равад ва палид берун ояд.”

Робиаи Балхи фармуда:”Ориф он буд,ки диле хохад аз Худой чун Худой диле дихадаш дархол дил ба Худой боз дихад то дар кабзаи у махфуз буд ва дар сатри у аз халк махчуб.”

Холо хар шоире метавонад дар бораи хамин шаробу бангу дигар анвои маводи мухаддири маъмули ва роич дар даврони мо шеър бигуяд мо коре надорем.Дар торихи адабиёти порси низ хазорон намуна аз ин маворид вучуд дорад аммо намедонам чаро дар баррасии мавзухои инчунини аз онхо мисол намезананд ва хей аз гиребони Хазрати Хофизу Мавлоно ва дигар урафои покбоз сар берун мебароранд.Дар холе ки таъбиру тафсири ғаризи ва ворунаи суханони хикматомуз ва калимоти кисори авлиё ва урафо ба маънии муттахам кардани онон ба риё,нифок,дуруи,дуруғгуи ва найрангози аст,ки аслан кобили кабул нест зеро усули ирфон ва хадафи аслии мактаби урафо мубориза ва талош барои саркуби хамин разоили нафсони аст.Ба кавли Хасани Басри(р):”Хеч муъмин набудааст аз гузаштагон ва нахохад буд аз ояндагон илло ки бар худ меларзанд,ки набояд мунофик бошем.”Аслан назди ин хакимони раббони риёкори,нифок,дуруи ва дуруғгуи бадтар ва зиштар аз шаробхори ва хилофкори аст.

Ту фахр хамекуни,ки ман май нахурам,

Сад кор куни,ки май ғулом аст онро.

Бинобарин онон дар ин масоил диккати комил ба харч медоданд,бахусус дар ризки хеш,ки аз кадом тарик нон бихуранд.Бузургтарин офати одам хурдани нони харом аст ва тамоми разоили нафсони ва ахлоки дар вучуди инсон аз хамин нохия сар мезанад балки хурдани ризку рузии харом бадтар аз нушидани оби харом аст!

Фармудаи Иброхими Адхам(р) аст,ки:”Хеч кас дарнаёфт пойгохи мардон ба намозу рузаву ғазваву хач магар бадон ки бидонист дар халки хеш чи дар меоварад.”

Нони харом марги дил ва шоху барги ғафлату нодонист.Аз Хасани Басри(р) пурсиданд:”Ё шайх дилхои мо хуфта аст ва сухани ту дар дилхои мо асар намекунад,чи кунем? Гуфт:”Кошки хуфта будед,ки хуфтаро бичунбони бедор гардад дилхои шумо мурда аст,ки харчанд мечунбони бедор намегардад.”

Хуфта бедор кардан осон аст,

Ғофилу мурда хар ду яксон аст.

Бинобарин агар хазрати Хофиз аз майу майгусори ва майхонаву харобот сухан мегуяд руи суханаш ахди ишки рузи азал аст.Мо дар рузи “аласт” як ахде ё як карордоди ошики бо парвардигори худ бастаем,ки баъди таъбиди хазрати Одам ба замин фаромушаш кардаем.Рисолати Анбиёву авлиёи Худо ёддоварии хамон ахди рузи азал аст.

Пеш аз инат беш аз ин андешаи ушшок буд,

Мехрварзии ту бо мо шухраи офок буд.

Пеш аз ин к-ин сакфи сабзу токи мино баркашанд,

Манзари чашми маро абруи чонон ток буд.

Сояи маъшук агар афтод бар ошик чи шуд,

Мо ба у мухточ будем у ба мо мушток буд.

Хусни махруёни мачлис гарчи дил мебурду дин,

Бахси мо дар лутфи табъу хубии ахлок буд.

Шеъри Хофиз дар замони Одам андар боғи Хулд,

Дафтари насрину гулро зиннати аврок буд.

Ё худ;

Хуррам дили он ки хамчу Хофиз,

Чоме зи майи аласт гирад.

Ё;

Мастии ишк нест дар сари ту.

Рав,ки ту масти оби ангури.

Хазрати Хофиз дар идома мегуяд:”Бодаву гул дар бахои хирка мебояд харид”.Хирка ин чо хамон нафсонияти мард аст.Шарти аввали даст ёфтан ба он мастии азали, тарки нафсоният ва расидан ба мархалаи бехуди аст.Ба кавли Хазрати Бедил:

Эй бехуди биё,ки замоне зи худ равем,

Чуз мо дигар ки нома расонад ба ёри мо!

Бинобарин он кас ки масти азал ва масти абад шуда чи рабте дорад ба шароби ангури.

Ин бода ба чуз як дам беғам накунад дилро,

Харгиз накушад ғамро, харгиз набарад кинро.

Он май,ки зи дил хезад бо рух даромезад,

Хушёр кунад чушаш, мар чашми худобинро!

Масти ду навъ мешавад;мастии арази ва мастии чавхари.Мастии арази он аст,ки ориз мешавад бар мо мисли харорат,ки аз бадани одам чори мешавад вале об нест.Аммо он май,ки ориф аз он сухан мегуяд аз чинси нур аст ва чун нур аст хама чиз аст.Боязиди Бастоми(р) фармуда:”Дунё ахли дунёро ғурур дар ғурур аст ва охират ахли охиратро сурур дар сурур аст ва дустии Хак ахли маърифатро нур дар нур аст!”

Хазрати Мавлоно мегуяд:

Халла,халла чунки суфи гуфт май,

Пеши ориф кай бувад маъдум шай.

Мавлоно таъкид кардааст,ки “Халла!” мабодо фикр куни ки майи манзури мо хамон шароби ангурии шумо бошад зеро назди орифон шайъи маъдум арзише надорад,ки ба он дил банданд.Ин хамон кимёе аст,ки Хайём низ бар нушидани он таъкид кардааст:

Май хур,ки зи дил касрату ғиллат бибарад,

Андешаи хафтоду миллат бибарад.

Пархез макун зи кимиёе,ки аз у,

Як чуръа хури хазор иллат бибарад.

Ин кимиё хамон шароби маърифат аст,ки асароташ бардавом мебошад.Вагарна шароби ангуриро дар кадим “Ал-арвох” мегуфтанд барои ин ки чанд лахзае шуморо хумор мекунад ва дубора нопадид мешавад ва боз моему хамон мушкилоти рузгор.

Эй сокии бодаи рухони,

Зорам зи алоики чисмони,

Як ламъа зи олами нурам бахш,

Як чуръа зи чоми тахурам бахш.

К-аз сар фиканам ба сад осони,

Ин кухналихофи хаюлони!

Аммо сармастии орифон чизи тамоман дигар аст.Холате аст,ки инсонро ба олами шоди мерасонад.Орифони сармаст ба он олам даст ёфтаанд ва сокинони олами шоди ё шахрвандони кишвари ишк хастанд.Шоди ва мастие,ки поённопазир аст,яъне аз ин холати маъмули иртико пайдо карда ба рафъати макоме расидаанд,ки он чо олами шоди аст.Ба гуфтаи устод Илохаи Кумшаи:”Ин бузурворон баъди расидан ба ин маком агар хам гилаву шикоят ва малоли мекунанд на аз чинси шикояти мо одамони маъмули аст балки як навъ шухи мекунанд ё бахонае хаст то ки гап бизананд.Инхо нишонахои ошикиву маъшуки аст.”

Ман зи чони чон шикоят мекунам?

Ман наям шоки,ривоят мекунам.

Ё худ;

Мутриби ишк ачаб созу навое дорад,

Олам аз нолаи ушшок мабодо холи

Бинобарин дар адабиёти чахон хар кучо сухбат аз шароби рухони хаст манзур хамон шароби азали ва абади аст.

Пеш аз он к-андар чахон чоми майу ангур буд,

Аз шароби лоязоли чони мо махмур буд!

Ё ки;

Мисоли лаззати масти,миёни чашм нишасти,

Тарики фахм бубасти,чи офати,чи балоиВа суоли содалавхонае,ки баъзехо матрах мекунанд ин аст,ки хуб агар онхо бода нахурда бошанд чи гуна инчунин хунармандона ва мушикофона чузъиёти холати мастонро ба тасвир кашидаанд

Бале,инхо бода хурдаанд аммо навъи дигарашро,бехтарин навъашро.Аз суи дигар дарки ин холат чи мушкиле дорад ба кавле “Чунки сад омад навад хам пеши мост!”Магар шинохти ашё ва падидахои табиат хатман ниёз ба чашидан дорад?Яке аз каромоти авлиё ва урафо ин аст,ки бо як нигох ботин,чавхар ва табоеъи ашёро айнан мебинанд.Донистани ин чизхо аз бадехиёти умур аст.Увайси Карани(р) он мукаддами зухход ва он муаззами убод фармуда:”Хар ки Худойро шинохт хеч чиз бар у пушида намонад ё ин ки хар ки асл бидонист фуруъ донистан осон будаш ,ки бо чашми асл дар фуруъ нигарад.”

Яке бо ман бахс мекард ,ки хамин байти Хофиз хеч маънии мачози ва пушидае надорад.

Бусидани лаби ёр аввал зи даст магзор,

К-охир малул гарди аз дасту лаб газидан.

Мегуфт:” як дустам духтареро дуст медошт ва аз шиддати дустдори ба у даст нарасонида буд аммо иттифоке афтод ва он духтар ба каси дигар ба шавхар баромад.Ин дусти ман изхори пушаймони ва надомат мекард,ки чаро каблан “Балое” ба сари духтар наёвард ва ғайра...”

Гуфтам он дусти ту тамаъкоре беш набуда яъне ғаразаш аз дуст доштан ва ишк хамин амри табии мучомиат буда ва агар ошики хакики мебуд пушаймон намешуд.Гузашта аз ин дар ойини чавонмарди низ ин равиш пазируфтани нест.Дусти ин нест,ки дар баробари чизе чизе бихохи.Ин тамаъ ва тичорат аст на ишку ошики!Гузашта аз ин,ин мавзуъ чи арзиши инсони ва ахолки дорад,ки Хофиз дар мавриди он дурри маъни бигуяд ва онро тарғиб ва ташвик кунад

Гуфт Лайлиро халифа он туи,

К-аз ту Мачнун шуд прешону кави.

Аз дигар хубон ту афзун нести,

Гуфт рав-рав чун ту Мачнун нести.

Бо худи ту лек Мачнун бехуд аст,

Дар тарики ишк бедори бад аст!

Мо намегуйем,ки дар гузаштахо бодагусориву тавлиди майу масти ба таври маъмули роич набуда.Инхо ки аз бадехиёти чомеахои инсони аст. Аз замони шаклгирии ичтимооти башари шаробхори,фахшо ва дигар разоили ахлоки вучуд дошта.Хама ки фаришта ва порсову орифу ботакво намешаванд.Мунтахо ин падидахои номатлуб чи рабте ба мактаби ирфону ахволи урафо дорад?Ин ки шароби ангури ахамияти иктисоди ва пизишки дорад низ як мавзуи ичтимои иктисоди буда иртиботе ба мавзуи мо надорад.Холо шоирони зиёде мо дорем,ки шеърхои мавзуне дар бораи шароби ангури сурудаанд ва мо коре ба онхо надорем.Аммо дар мавриди урафое назири Санои,Аттор,Хофиз,Саъди,Мавлоно,Бедил,Чоми ва даххо тани дигар ин нисбат тухмат ва зулм аст!Дар хамин зиндагии маъмулии мо хеч падару модаре дуст надорад,ки фарзандаш аракхур,банги,дузд,фохиша ва бадахлок бошад,дуст дорад?Холо чи расад ба урафову ахли такво.Хамин холо хазорон нафар арак мехуранд вале хеч эътибору маърифат ва иртикое пайдо накардаанд ва садхо тани дигар низ наменушанд ва зараре хам надидаанд.Вале гурухе барои тавчехи шаробхории худ ва машруият бахшидан ба аъмоли худ касд доранд аз абёти он бузургворон барои худ “Криша” бисозанд ва ин хохиши нафсони ва хавову хаваси худро тахти пушиши номи ин бузургон расми ва конуни бисозанд.Яъне хам шаробхори кунанд ва хам обруи худро хифз намоянд.Аз назари судовари дакикан хамон Чумхурихои Молдова ва Гурчистон мисли Точикистони мо аз факиртарин чамохири собик Шурави хастанд ва аслан ин бародарон дар тули таърих чи хидмате барои рушди маънавияти башар анчом додаанд?Агар шумо мутмаин хастед,ки шароби ангури маърифатзой ва аклпарвар аст пас мо пешниход мекунем,ки ба чойи пахтакори дар тамоми заминхои кишоварзи токи ангур парвариш дода шавад.Дар холе ки аз харакоти номавзуни одами маст хатто сагон хашмгин мешаванд ва тарафашон дар рузи рушан “ав ав”мекунанд ва кудакон дар кучахо ба дунболи онхо мераванд ва ононро мазаммат ва хандахариш менамоянд.

Чунки аз майхона масте зол шуд,

Тасхуру бозичаи атфол шуд.

Халк атфоланд чуз марди Худо,

Кист болиғ он раханда аз хаво.

Дар вокеъ мо дунболи дарди худем бинобарин ба чойе намерасем,чун дунболи дарди худем як умр дард мекашем.Аммо ин пасти кучову он масти кучо?

Гар нихи ту лаби худ бар лаби ман маст шави,

Озмун кун,ки на камтар зи майи ангурам.

Он шаробе,ки ориф дунболаш мегарданд бодаи дилгушой ва нашъааш маърифатафзой аст.

З-он майи ишк к-аз у пухта шавад хар хоме,

Гарчи мохи рамазон аст биёвар чоме.

Ин шаробест,ки ғафлат мезудояд ва имон мефизояд.Агар фуруғи имон дар дили инсон кам шуд ин шароб уро начот медихад:

Ба хаки халкаи риндон,ки бода менушанд,

Даруни руз хувайдо миёни мохи сиём.

Хазор шиша шикастанду рузашон нашикаст,

Чаро ки шишагари ишк сохтааст ин чом!

Ин шароб нур аст,чун нур аст нури имон низ хаст.Аслан касе агар ин шаробро нахурад муъмин нест.Ба кавли шайхи Бахои:

Зохиде ба майхона сурхру зи май дидам,

Гуфтамаш муборак бод бар ту ин мусалмони!

Ва ин нидои орифони вораста аст,ки аз каъри карнхо дар замину фалак танинандоз мешавад,ки:

Шароби бехуди даркаш замоне,

Магар аз дасти худ ёби амоне.

Бихур май то зи хешат ворахонад,

Вучуди катра бо дарё расонад.

Шаробе хур,ки чомаш руи ёр аст,

Пиёла чашми масти бодахор аст.

Шароберо талаб бе соғару чом,

Шароби бодахору сокиошом.

Шаробе хур зи чоми вачхи боки,

“Сакохум раббахум” урост соки.

Холо аз бахси худ натичагири мекунем.

Мо дар таърихи адабиёти худ намунахои зиёде хам дар мавриди шароби ангури ва хам дар бораи шароби маънави дорем.Аммо суоли тааччуббарангез ин аст,ки чаро баъзехо касд доранд як бахше аз маънавияти дурахшони таърихи ин миллатро бо дасти худ хароб кунанд ва барои чи?Магар бори ин андешахо дар боми хонаи онон аст,ки метарсанд фуруъ бирезад?Мо мегуем бигзоред хар ду

бошанд!

Мавзуи тавлиди шароби ангури,анвои он,шеваи нигахдори,расму ойини бодагусори ва ин ки чи гуна мехурданд ва чаро мехурданд як бахси таърихи ичтимои буда хеч рабте ба шуарои ориф надорад.

Агар шароби ангур маърифатзой мебуд холо дунё пур аз олиму хакиму кашшофу аломма буди ва олам саршор аз мухаббату хикмату маъони ва осори арзишманд!

Мо бо шаробхории касе коре надорем аммо нисбат додани майи маънавии мавриди назари шоирони ориф ба шароби ангури тухмат задан ба шахсият,макоми маънави ва куллан маънавияти башар аст.

 Ин ки мо мегуйем,ки бодаи манзури урафо шароби маънави аст фикр накунед,ки хамин фардо хамаи шаробхорон аракхуриро тарк мекунанд ва иктисоди мамлакат фуруъ мепошад ва ин ки шумо мегуйед майи манзури урафо хамин шароби ангури аст,чунин нест,ки хамаи порсоён тарки такво мекунанд ва аракхур мешаванд ва иктисоди кишвар гул мекунад,на ин як бахси илми аст!

Мо мухолифате надорем,ки мухакике дар бораи таърихи пайдойиши май,бодагусори ва ойину суннатхои марбут ба он пажухиш кунад,аммо вакте дар мавриди мавзуоти ичтимои менависед ва ин гуна масоилро бо ирфон омезиш медихед ин равиш тачовуз ба харими хакикат,маънавият ва илм махсуб мешавад

 Малоки шеър мавзуи он нест яъне бузургии шоирони ориф ин нест,ки дар шеъри худ аз Худо зиёд ном бурдаанд аслан.Малоки арзёбии шеър ва арзиши он хунарест,ки шоир дар сурудани он ба кор мегирад.Аз ин лихоз сурудаи он бузургворон сарфи назар аз мавзуъ,шеъри хунармандона аст.Хамин тавр иллати заъфи шеъри даврони Шуравии точик низ фаромуш шудани Худо дар ашъори ин шоирон нест балки набуди хасоиси шеъри дар шеъри ин даврон аст!

Кашфи мавзуи рухони ва маънавии шоирони ориф ихтирои ховаршиносони ғарби набуда балки садхо шарху тафсир тавассути донишмандони буми навишта шудааст ва карнхо ин ашъор дар хавзахои мазхаби тадрис мешудаанд ва мешаванд!

Кабл аз изхори назар дар ин мавзуъ ва барои дарки маъони ва ошнойи бо истилохоти урафо мутолиаи китобхои дасти аввал монанди “Фусус-ул-хикам”,”Рисолаи Кушайрия”,”Зубдат-ул-орифин”.”Миръот-ул-ушшок”,”Мунис-ул-ушшок”,”Анис-ул-ушшок”,”Кашф-ул-чавохир”, “Табакот-ус-суфия”,”Гулшани роз” ва осори худи ин бузургворон шарт ва зарур аст.Аз суи дигар ин осори гаронбахо шарху тафсир низ намехоханд.Чи шархе “Маснави”ро бехтар ва арзишмандтар аз худи “Маснави” пайдо мешавад?

 Дар бахсхои илми набояд бардоштхои хусуси,ғаризахои шахси,хавову хаваси ботини ва гаройишхои идиулужи таъсиргузор ва мехвар карор бигирад зеро ин ангезахо офати илм ва зулмати хакикат мебошанд.

 

 

 

            

 

 

 

Салои куфр сар додам...

 Дарки мафохим ва ишороти толибону ошикони хазрати Кудс ва хакимони раббони аз мушкилот ва танокузоте буд,ки аз даврони донишчуи зехни моро мушавваш сохта буд.Ба далели шомил набудани ин гуна мавзуот дар барномахои донишгохи,мутаассифона мо аз омузиши ирфон,ки хастаи асосии адабиёти форсу точикро ташкил медихад,махрум мондем.Инак ба сабаби алокаи шахсие,ки ба ин мавзуъ дорам,чустучу ва чамоварии манобеи марбут ба тасаввуф ва ирфон баъди 13 соли хатми Донишгох тоза уфукхое аз ин масоил ба кадри зарфияти хеш бароям рушан мешаванд.Бинобарин,ба хотири гирехкушои аз зехни насли чавони имруз ва донишчуёни Донишгоххо,ки бешак онхо низ бо хамон мушкили насли донишгохии дахаи 90 хамчунон гирифтор мебошанд ин маколаро омода кардам ,ки шояд мавриди истифодаи алокамандон ва дустдорони тасаввуф ва ирфон карор бигирад.

     Мухимтарин нукта барои дарки мафохим ва маънихои ирфони шинохти дурусти мактаби тасаввуф ва чахонбинии орифон аст.Дар партави шинохти усули мактаби он бузургон куфли истилохоти хос ва мафхумхои печидае,ки дар осори онон ба таври фаровон ба кор рафтааст охиста-охиста боз мешавад ва шумо вориди чахони рухони,босафо ва саршор аз хикмату маонии онхо мешавед.

     Хамон тавре ки дар маколоти марбут ба андешахои башарии хазрати Мавлоно дар бораи усул ва чахонбинии урафо ишора шуд,ин тоифа бо истинод ба хадиси хотами анбиё хазрати Мухаммади Мустафо(с),ки фармуда:"Инналоха халака одама ъло сурати" муътакиданд,ки Худованд инсонро шабехи худ халк кардааст.

 

Гар тачалли зот хохи сурати  инсон нигар,

Калби зоти хеш карда сурати инсон шуда.

 

Шайх Аттори Нишопури низ дар хамин робита фармудааст:

 

Чу одамро фиристодем берун,

Чамоли хеш дар сахро ниходем.

 

   Аз суи дигар орифон ва хакимони раббони хадафи аслии офаринишро ба истинод ба хадиси "Кунту канзан махфиян..." вучуди мубораки инсон медонанд,зеро тибки ин хадис хадаф аз офариниш шинохт ва маърифати Худо(ч) арзёби шудааст. Дар "Чавохир-ул-асрор" омадааст: "Хадаф аз ичоди чамиъи мавчудоти чахон чуз инсон наёмад,ки ойинаи чамолнамои Хак ва махрами хилватсарои гайби мутлак ва сармояи корхонаи офариниш ва пирояи аруси биниш ва хосили ягонаи ду харфи ибдоъ ва унвонномаи шаш руз ихтиро ва олидарачаи "Лакад халакнал-инсона фи ахсани таквим" ва хушачини хирмани "Иннака лаъало хулки азим"  уст."Гузашта аз ин дар миёни махлукот танхо инсон аст,ки дорои акл,нутк,ирода,ихтиёр ва кудрати тасмимгири аст,пас танхо инсон аст,ки кобилияти маърифат ва шинохти офаридгори худро дорад ва дигар махлукот ба хотири хидмат ва бахрабардории инсон дар рохи рушду камолоти он,халк шудаанд.Илова бар ин инсон бо хости Худо аз вижаги ва имтиёзоти хосе бархурдор аст. Аз чумла,инсон хулоса ва намунаи чахони акбар аст,аз ин ру орифон аз у ба унвони чахони асгар ёд кардаанд.Яъне дар сиришти инсон истеъдод  ва намунаи тамоми махлукоти олам вучуд дорад,ки одам аз рохи худшиноси ин истеъдодхои билкувваро(ношинохта) ба амали билфеъл(вокеият) табдил медихад.

      Бинобарин,мо замоне,ки дар ашъори ин орифони бузург иборахое назири чашму мижгону руй,хату хол,лабу дандону дахон,гардану сина соиду ангушт ва каду миёну сокро мушохида мекунем бояд бидонем,ки манзурашон васфи чамоли бокамоли махбуби кудси аст.

 

Чи хохад марди маъни з-он иборат,

Ки суи чашму лаб дорад ишорат.

Чи чуяд аз руху зулфу хату хол,

Касе к-андар макомот асту ахвол.

 

     Дар посух ба ин суоли чолиб дар китоби "Чавохир-ул-асрор"-и Хусейни Хоразми омадааст:"Ки ин мавкуф бар ислохи илми назар аст,ки сохибназарони ошикпеша саропои маъшукро дар боби хусн ба нуздах боб таксим кардаанд,ки 40 шарт аз таносуби аъзо дар боби хусн шарт кардаанд,ки камоли хуби аст.Ва он чахор сифат хар як машрут ба дах сифати дигар аст,пас дах дар чахор чихил бошад.Авсофе,ки шоирони арабу ачам хаяти мачмуии манзуронро гуянд мураттаб бар ин нуздах боб аст,чунончи гуфтаанд:

 

Бош то чашми бахт бигшояд,

Мункири бехабар,ки дар хоб аст.

Рафъи хар гуна хусн хохад кард,

Он ки дар махди нуздах боб аст.

 

    Дар китоби "Кавоид-ул-урафо ва одоб-уш-шуаро" дар ин замина омадааст:"Бидон,ки он чи дар кишвари хусн саромади мулки чамол аст муйро гирифтаанд ва фарк (сар)дохили уст.

 

Хар чанд,ки сарви комат афрохтаи,

Асбоби чамол му ба му сохтаи.

Бар фарки ту Мусо яди байзо бинамуд,

То акди сад аз нуздах андохтаи.

 

   Дар "Чавохир-ул-асрор" дар шархи ин рубои омадааст:"Пас бар ин такдир "Бар фарки ту Мусо яди байзо бинамуд",яъне хар гох,ки тарошида шуд сари ту яди байзои мусави рушан гардид.Чу аз "акди сад" мурод зулф аст,ки болои нуздах боби хусн бияндозанд.Ва бар маънии сар тарошидани Мусо гувох аст ,ки мусо ба лугати араби тегеро гуянд ,ки сарро ба он метарошанд.

    Дар "Анис-ул-ушшок"-и Шарафуддини Роми низ дар шархи ин рубои омадааст:"Шуарои суханофарин ва устодони борикбин аз касрати маони ва гояти сухандони саропои маъшукро бар нуздах боб таксим карда ва аз руи диккат муйро бар хама болои додаанд,чаро,ки гуфтаанд:"Болотар аз сиёхи ранге дигар набошад.

     Лозим ба зикр аст,ки муи сар ва сурат дар зебои ё кохиши он накши мухиме дорад ва аз назари дини низ дорои ахамият аст.Чун яке аз аъмоли Хач барои мардон ва низ одоби вуруд ба гурухи суфиён сартароши аст

     Дар киссахои таърихи хам омадааст,ки чавони зебое дар шахри Мадина мавриди таваччухи бархе занон вокеъ шуда ва вуччуди у мавриди гуфтугу ва ёдовари мочарои хазрати Юсуф буд.Аз ин ру халифаи дуввум хазрати Умар(р) барои бартараф кардани фитна дастур дод то муи сари уро битарошанд ва акди садро аз нуздах бияндозанд.

Ва манзур аз "акди сад" сад сифат асте аст ки ба муй ё ки зулфи сиёх нисбат додаанд.

 

Зулфат хазор дил ба яке тори му бубаст,

Рохи хазор чорагар аз чор су бубаст.

                                                          (Хофиз)                                                           

     Аммо дар хама холат манзури орифони ошик аз тавсифи чузъ ба чузъи хусни хубон ё худ махбуби худ ситойиши камоли аъзои физикии маъшук набуда,балки хадафашон тавсифи камоли маънавии мавчуд дар сахифаи чамоли хубон мебошад,Чунончи:

 

Бидуни маъни агар хусни Юсуфи дори,

Зи сухбати ту Зулайхо шавад дилафсурда.

Бирав ба сурати танхо макун ба мардум ноз,

Ки дил зи кас набарад хусни шохиди мурда.

Якин шинос,ки сурат тан асту маъни чон,

Агар ба хусн,ки руз офтобу мах бурда.

 

    Зеро ки назди орифон маъни хакикат бувад на сурат ва хакикати ин рамзу розхо ба мучарради ишки мачози маълум нагардад.

 

Чашми кутахназарон бар вараки хусни нигорин,

Хат хамебинаду ориф ба хама сунъи Худой.

ё ки;

 

Устухонеро,ки чавхар нест дураш афкананд,

Баъди мурдан хам мазаллат оварад бечавхари.

  

   Ин нуктаро низ бояд ёддовар шавам,ки аз назари орифон ишки мачози мукаддимаи ишки илохист.Барои мисол яке назди пири ботадбире рафт то уро дар халкаи муридони худ бипазирад.Пир аз у пурсид:"Ошик шудаи?" Гуфт:"на.

Пир гуфт:"Аввал бирав ошик шав,баъдан ба чамъи мо биё.

  Ва холо намунае  чанд аз ибороти манзури урафоро дар мавриди сифати хусни хубон ба истинод ба китоби "Кавоид-ул-урафо" мисол мезанем;

 

Манзур аз муй зохири хуввият аст.

Манзур аз чабин зухури асрори илохист.

Манзур аз чашм сифати басирати махбуб аст.

Манзур аз хол нуктаи вахдат ва ахадият аст.

Манзур аз руй тачаллиёти махзи лутфи чамолии Хак аст.

Манзур аз лаб хаёти човидонии Хак таъолоро гуянд,ки солик баъд аз фано худро ба бако бирасонад.

Манзур аз сина сифати илми илохи аст.

Манзур аз соид сифати куввати зиёди илохи аст.

Манзур аз лаб нафаси рахмони аст.

Манзур аз зулф тачаллии чалоли аст дар сурати чисмони.

 

Ба хамин тартиб манзури тамоми ин нуздах боби хусни хубон дар назди ошикону орифон ба таври муфассал таъбиру тафсир шудааст.

Истилохоти урафо дар чахорчуби хамин сифати хусни хубон махдуд намешавад,балки шомили тамоми бахшхои дигари зиндаги низ хаст,ки дар мачмуъ чахонбинии онхоро шакл медихад.Ба далели адами дарки ин мафхумхои хос аз суи мардуми авом ва гуруххои зохиргаро орифон дар рузгори худ бо мушкилоту тахдидхои зиёде ру ба ру шудаанд ва бархе факихон баъзе аз онхоро ба куфр ва зандака муттахам намуда хукми катлашонро низ содир кардаанд.,ки намунаи боризи он сарнавишти Мансури Халлоч аст.

 

Гуфтам он ёр к-аз у гашт сари дор баланд,

Чурмаш ин буд ,ки асрор хувайдо мекард.

 

Ё ки шайх Атторро низ ба хотири сурудани газале аз ин даст ба марг махкум карданд,аммо кабл аз ичрои хукм чон ба саломат бурдааст.Ду байти аввали газали шайх Аттор ин гуна аст:

 

Мусалмонон ман он габрам,ки бутхона бино кардам,

Шудам бар боми бутхона дар ин олам нидо кардам.

Салои куфр сар додам шуморо ай мусалмонон,

Ки ман ин кухна бутхоро дигарбора чило кардам.

 

  Дар китоби "Миръот-ул-ушшок" дар мавриди тафсири ин газал,ки профессор Бертелс онро омода кардааст,мехонем;Бидон ай рафики тарик,ки ин тоифа дар каломи хеш хар кучо ки куфр зикр кунанд мурод истор(сатр,пушида) бошад,чун габр зикр кунанд мурод кибриё бошад чун бут зикр кунанд мурод шохид бошад ва чун бутхона зикр кунанд мурод шохид ва машхуд бошад...

    Бидон ай марди мусалмон,ки шайх Аттор каддаса рухаро ин хитоб бо ту аст чунон ки гуфт;"Мусалмонон ман он габрам,ки бутхона бино кардам",яъне ай марде,ки Худойро ба гайбат ибодат мекуни биё,биё,ки то бубини имони мувахидон на чун имони мукаллидон аст ва ибодати шохидон на чун ибодати махчубон аст.Манам,ки дар миёни убудият ва оламхои гайб бо гайр аз гайрат карор накардаам то дар бустонхои мушохидаи гушодаги бо шохидони аброр нигарам.

 

ва он ки гуфт:"Шудам бар боми бутхона дар ин олам нидо кардам",яъне бо боз шудани дархои баста ба хадафи нихои,яъне тавхид расидам ва аз хамаи чахон даъват мекунад,ки аз сармашки у дар ин габри пайрави кунанд.Шайх Аттор мефармояд баъди гушудани дархои гайб ва мушохидаи бустонхои хакикат ман бахили накардам ва ин моидаи мушохидаро танхо нахурдам балки чумлаги дустонро сало гуфтам.Чунонки гуфт:"Ки ман ин кухна бутхоро дигарбора чило кардам"- яъне дунёи хорич-мумкин аст ва мачмуи афъол,ки аз сифот сарчашма мегирад рохи маърифат нест,балки дар рохи расидан ба бутхо,яъне зоти пок бояд мустакиман талош кард...

Дар "Гулшани роз"-и шайх Шабустари дар мавриди манзури урафо аз корбурди ин гуна истилохот суоли бисёр калиди матрах шудааст.

 

Шаробу шамъу шохидро чи маънист?

Хароботи будан охир чи даъвист.

Буту зуннору тарсои дар ин куй,

Хама куфр аст, вагарна чист баргуй?

 

Ва Мухаммади Магриби ин суолотро дар гояти хуби ва маргуби бад-ин шакл посух додааст:

 

Агар бини дар ин девони ашъор,

Хароботу хароботиву хаммор.

Буту нокусу зуннору чалипо,

Мугу тарсову габру дайру мино.

Шаробу шохиду шамъу шабистон,

Хуруши барбату овози мастон.

Маю майхонаву ринду харобот,

Харифу сокиву марди муночот.

Гарав карда ба бода хештанро,

Нихода бар сари май чону танро.

Хату холу каду болову абру,

Изору зулфу печопеч гесу.

Машав харгиз аз ин гуфтор дар тоб,

Бирав максуд аз ин гуфтор дарёб.

Мапеч андар саропои иборат,

Агар хасти зи аброри ишорат.

Назарро нагз кун то нагз бини,

Гузар аз пуст кун то магз бини.

Чу хар якро аз ин алфоз чонест,

Ба зери хар яке пинхон чахонест.

Ту чонашро талаб аз чисм бигзар,

Мусаммочуй бош аз исм бигзар.

 

Ва холо суоли дигаре ба миён меояд,ки чаро урафо ва хакимони раббони ва табибони рухони барои баёни ахдофи худ аз истилохоту ташбехот ва ибороти печидаву номафхум истифода мекардаанд?Чаро манзури худро бо забони содда ва кобили фахми хамагон баён нафармудаанд?Далели ин хама печидагуи чист?

Посухи ин гуна суолот ин аст,ки орифон ва ошикони илохи дар натичаи мучохидатхои худ ба кашфи асрор ва хакикатхое даст меёбанд,ки баёни он хакоик ва дакоик дар колаби алфоз намегунчад,зеро

 

Надорад олами маъии нихоят,

Кучо бинад мар уро лафз гоят.

Маони харгиз андар харф н-ояд,

Ки бахри Кулзум андар лафз н-ояд.

 

Яъне олами маъни,ки олами зот ва асмову сифоти илохи мурод аст гоятпазир нест.Хар маъниеро аз он маони мартаба ва дарачоти бенихоят аст,ки дар колаби лафз намегунчанд,зеро ирфони хакики ва идроки маони аз рохи кашфу шухуд хосил мешавад на ба таълим ва омузиш.

  Низомуддин Тиринии Кандахории Пушанчи дар "Кавоид-ул-урафо" дар ин замина менигорад;"Яъне ахли дил ки тахсили маони ва маориф ба тарики тасфия ва тачлияи кулуб кардаанд хар гох ки хоханд,ки тафсири баёни он маони бинамоянд ва ба чихати иршоди кобилон ва толибон изхори он бифармоянд,одати писандидаи ишон ин аст,ки албатта муносибат ва мушобихат миёни он маонии макшуфа ва умуру махсуса пайдо созанд ва дар либоси махсусот он маонии кашфшударо дар назари махрамон бинамоянд.Аз ин чихат ки зохирбинони махчуб,ки хавсалаи дарки он масоилро надоранд ишороти ин кавмро томот мепиндоранд ва аз сари чахлу инод таън ва инкор бар аквол ва ахволи ахли Хак чоиз мешуморанд...

 

Чахон чун зулфу хату холу абруст,

Ки хар чизе ба чои хеш некуст.

 

Чун мукаррар шуд,ки зарроти мавчудот,ки ба олам мавсуманд аксхо ва шуохои анвори офтоби зоту сифот ва асмои илохиянд,ки дар тачаллии зухурии шухуди зохир ва машхуд гаштаанд,пас харойина дар сурати чомеи инсони ,ки хулосаи суратхои хасти аст,чашму лаб ва зулфу хату хол,ки мучиби камоли нашъати инсони аст ва бидуни инхо дар сурати инсон нукс аст,хар яке албатта намудор ва мазхари маънии хоси зот ва сифоти вохиди хакики бошанд ва мушобихату муносибат агар ба камтар вачхе бошад,миёни ишон ба тахкик хохад буд,яъне зулфу абру ва хату хол хар яке далел ва намудори махсус аз асмо ва сифоти он зотанд...

      Шарафуддин Хусейн ибни Улфати Табрези низ дар китоби "Рашаф-ул-алхоз фи кашф-ул-алфоз" дар хамин робита менависад;"Бибояд донист,ки олами маониро идрок натавон кард магар дар либоси сурат,зеро маони аз он ру,ки маонианд латифанд ва вучудии рухонии модом,ки аз касрати сурат чудо бошад,идроки башари

 бад-он рох натавонад бурд;зеро ки куввати идроки башарият яке акли аст ва дигари хисси ва хар он чи аз анвои идрокот ва маълумот ба даст оваранд ба воситаи ин ду олат бошад...

     Аз ин ру,хикмати илохи такозои он кард,ки хар маониро дар либоси сурати феъл ё кавли махсус ба оламиён бинамояд то ба хавзаи идроки ишон расад...

    Пас аз ин сабаб тоирони зурваи фалак ва соирони зумраи малак,шермардони вакт ва хол ва шахсаворони майдони кол ошикони хазрати кудс ва сокинони маскани унс Фаридуддини Аттор ва Мавлоно Чалолуддини Руми  аз мушохидот ва мулохизот дар сувари калимоти манзума дурри маони ба дасти файз бар хамгинон нисор кардаанд ва назар бар истеъдоди хамгинон дошта ба кадри хавсалаи толибон маониро дар сувар ниходаанд дар возехтарин баёне,ки кобили фахм ё кариб-ул-фахм  бошад то мустафид тавонанд шуд.

 

     Ман муътaрифам ,ки шохиди дил маънист,

     Лекин чи кунам,ки чашм суратбин аст.

 

   Дар поён ин нуктаро бояд тазаккур дихам ,ки бад-ин тартиб маънии хадиси "Инналоха халака одама ъло сурати" ин нест,ки чун Худованд инсонро ба сурати хеш офарид,пас он зоти пок низ монанди инсон ду дасту ду по,ду чашму ду гуш ва кулан пайкаре шабехи одам дорад.Чун дар олами гайбу маони аслан сурате вучуд надорад ва зоти ахадият аз хар гуна афъолу сифот муназзах аст.

   Гуфтанист,бахси матрахшуда мавзуе бисёр доманадор ва фарох аст аммо мо ба таври усули ва нихоят мухтасар онро дар шакли як макола ворид кардем то мавриди истифодаи хамаи ошикон ва толибони рохи Хак ва дониш карор бигирад.

 

Рахбари толиби Худо ишк аст,

Кошифи сирри анбиё ишк аст.

Ишк тавфики кибриё бошад,

Гайр аз у кибр ё риё бошад.

 

 

ИНСОН аз дидгохи Мавлоно

Андешаҳои башарии ҳазрати Мавлоно

Инсон ва инсоншиноси аз мавзухои мехварии осори хазрати Мавлоно аст.Тамоми мавзухои дигаре,ки дар осори он орифи бузургвор матрах ва барраси шудаанд,бегумон бо мавзуи инсон иртибот доранд ва ба хотири гушодани мохияти аслии ин хадафи нихойии офариниш будааст.Ба иборати дигар таъкиди хазрати Мавлоно ин аст,ки"Максуд зи чумла офариниш моем" ва тамоми неру ва тавони маънавии худро барои исботи хамин фарзия(Теорема) сарф кардааст.Дар вокеъ паёми хазрати Мавлоно ба башарият ин аст,ки ин чахон чоне дорад ва мо бояд чони ин чахонро,ки хамон инсон аст,бишносем

 

             Ди шайх бо чароғ хамегашт гирди шахр,

             К-аз деву дад малуламу инсонам орзуст.

 

  Ин бузургмард башари ноогохро ба кирми пилла ташбех мекунад,ки аз хирс он кадар даври худ тор метанад,ки саранчом худ асири доми хеш мешавад.

Ба назари Мавлоно хеч илме шарифтар аз илми худшиноси нест,аммо мутаассифона ин инсон,ки хар гирехеро мегушояд ва хар муеро мешикофад хештани хешро фаромуш кардааст.У дар китоби "Фийхи мо фийхи" дар ин замина мегуяд;"Акнун хамчунин уламои ахли замон дар улум муй мешикофанд ва чизхои дигарро,ки ба ишон тааллук надорад ба ғоят донистаанд ва ишонро бар он ихотаи кулли гашта ва он чи мухим аст ва ба у наздиктар аз хама он аст,худии уст ва худии худро намедонад.Хама чизро ба хилла ва хурмат хукм мекунад,ки ин чоиз аст ва он чоиз нест ва ин халол аст ва ё он харом аст,худро намедонад,ки халол аст ё харом,чоиз аст ё ночоиз,пок аст ё нопок аст"

   Мавлоно ,муътакид аст,ки башар як гирахи асли дорад,ки агар онро бигшояд ба некбахти мерасад ва он гирахи хештани хеш аст.

 

                  Бахри он пайғамбар инро шарх сохт,

                  Хар ки худ бишнохт яздонро шинохт.

 

     Вале одами тамоми умри гаронбахои худро дар гушудани гиреххое ба хадар медихад,ки аз гушоиши он чизе оидаш намешавад ва чавхари хакики ва малакутиаш шукуфо намегардад.Дар Точикистони мо ин хадис хеле забонзада ва роич аст.Хамаи гуруххо дар бахсу мунозирахо аз он истифода мекунанд.

Аммо суоли соддаи мо ин аст,ки манзур аз худро бишнос то Худои худро бишноси" дар асл чист?Яъне мо чиро дар хештани хеш бишносем,ки Худошинос,растагор ва озода бошем? Миллатамонро? Зодгохамонро? Кишварамонро?Ному насабамонро? Аъзои баданамонро,чиро

Дар як калом,худшиноси-шинохти хуввияти хеш аст,аммо хуввияти аслии инсон чи хаст? Чисм аст, Рух аст, андеша аст, нутк аст, калб аст,чи хаст?

    Тавре дар боло гуфтем,урафо ва хакимони раббони хадаф аз офариниши олам ва кулияи мавчудотро вучуди мубораки хазрати одам медонанд.Онхо барои тайиди ин назари худ ба хадиси "Кунту канзан махфиян...",ки аз хазрати Довуд(а) ба ёдгор мондааст ишора мекунанд

  Маънии хадис ин аст,ки Худованд фармуда:"Ман ганче нихони будам,дуст доштам шинохта шавам ва офаридам халкро.

Урафо мегуянд Худованд вакте вучуди инсонро аз гил офарид сипас дар ин колбад аз рухи худ дамид.(Ва нафахту фийхи мир-рухи) ва уро бо омузиши тамоми асмо ва сифоти хеш бар хамаи махлукот бартари дод.Мавзуъ ва мо0ияти асосии "Маснавии Маънави" хам талоши хамин рухи зиндони дар колбади инсон барои бозгашт ба ватани аслии хеш мебошад.

 

Бишнав аз най чун хикоят мекунад,

Аз чудоихо шикоят мекунад.

К-аз найистон то маро бибридаанд,

Аз нафирам марду зан нолидаанд.

Сина хохам шарха-шарха аз фирок,

То бигуям шархи дарди иштиёк.

 

Яъне аз диди Мавлоно одами дорои макоми улви буда ва чой дар малакути аъло дорад ва бар асари дилбастаги ба таалукоти дуняви ва сар ниходан ба хохишхои нафсони,ки хостгохи тамоми олудагихо,зиштихо ва фуруафтодаги аз макоми инсони гирифтор омада ва аз асли хеш чудо мондааст.

            Мавлави низ дар Маснави маншаи аслии рух ва хубути он ба дунёи модда ва низ бозгашти дубора ба манзилгахи хакикиро матрах мекунад.Онхо,ки аз ин чудои синаи шарха-шарха доранд ва орзуи пайвастан ба асл ва мабдаи кулро дар сар мепарваронанд ногузир аз тазкия ва тахзиби нафс ва пархез аз хавасхои нафс хастанд то сабукбол ва сабукбор рохи водии дустро пеш гиранд.Урафо хастиро тачаллии Хак медонанд,ки бо таназзул дар панч мартаба бад-ин сурат даромадааст.

 

   Маротиби таназзули хазрати Хак бад-ин тартиб аст

Аввал,олами итлок ё беранги.

Дуввум,олами мусаммо ё вохидият.

Саввум,олами арвох.

Чахорум,олами мисоли ё хиёл.

Панчум,олами ачсом.

 

Ибни Араби он хакими раббони мегуяд: "Дар вокеъ як тачалли беш нест аммо маротиби тааюн (пойин омадан) аз мабдаи тачалли фарк мекунад.Ва нисбати тааюн ба асли вучуд нисбати соя бо шахс аст.Соя мавчудият дорад,аммо на мавчудияти хакики,зеро ки вучуди соя аз худи у нест.Асли он шахс аст,аммо шахс аз соя ва соя аз шахс чудо намешавад. Ва ин ки сояро мебинем дар натичаи нур аст.Аз соя хамин кадар метавон фахмид,ки сохиби сояе хаст. Пас олами мавчудот сояи Хак аст.Хол,чохил сояро дар канори шахс як мавчуди хакики мепиндорад,аммо ориф медонад,ки соя вучуди мавхум аст ва хеч чуз сохиби соя нест.

       Дар вокеъ ин мавчудот чи дар маротиби олами боло,ки каламрави рухоният аст ва чи дар маротиби пойинтар,ки чисмоният дар онхо ғалаба мекунад ба лихози хуввияти Хак яке хастанд.Яъне хакикати Хак ба таври яксон дар хамаи он мавчудот сараён дорад.Пас худро бишнос,ки кисти ва хуввияти ту чист?Ва чи нисбате бо Хак дори?Ва ба чи эътибор ту хаки?

     Нисбати Хак ба сояи хосе аз хурду бузург ва софиву софитар монанди нисбати нур аст ба шишае,ки миёни нур ва бинанда хичоб мешавад.

   Нур ба ранги шиша дар меояд ва хол он ки нур дар вокеъ ранг надорад,вале ин тавр менамояд.

Бинобарин,касе ки ба хакикати Хак мутахаккик гашта сурати Хак дар у бештар аз дигарон зухур дорад.

     Ва маълум аст,ки мо махлукот бо якдигар ниёзмандем вале асмои мо хамон асмои илохи аст.Ниёзмандии мо низ бешак ба у бармегардад ва аъёни мо дар вокеъ чуз сояи Хак нест ва ғайри Хак нест,пас хуввияти мо на хуввияти мост,ки хамУст."(Накли маъни)

       Яъне,маъни ва мохияти худшиноси назди орифон ва хакимони раббони хамин аст,ки аз кавли Ибни Араби(р) ба таври  мухтасар ва нихоят фишурда дар боло зикр кардем.

       Бо ин мууаддимае,ки гуфта шуд ба назар мерасад,ки дарки маънии худшиноси ва инсони комил осонтар шуда бошад.Хазрати Мавлоно ғафлат ё нашнохтани худро,балои олами башари арзёби кардааст.

 

Гуфт бо дарвеш рузе як хасе,

.Ки туро ин чо намедонад касе

Гуфт у: гар менадонад омиям,

Хешро ман нек медонам киям.

Вой агар баръакс буди дарду реш,

У буди бинои ман,ман кури хеш.

 

Мавлоно муътакид аст худшиноси вакте хосил мешавад,ки одами аз хештани козибаш,ки хамон маният аст,бигзарад.Ин хештаншиноси танхо аз тарики тасфияи ботин хосил мешавад,зеро то замоне,ки одами мафтуни накшу нигорхои зохири худ аст,наметавонад хуввияти хакикии хешро бишносад.  Сипас меафзояд касе ки худро нашносад  бо нафси амморааш хуби мекунад ва бо дигарон душмани меварзад ва натичагири мекунад,ки чавхари тамоми донишхо худшиноси аст.

 

Чони чумла илмхо ин аст ин,

Ки бидони ман киям дар явми дин.

Он усули дин бидонисти ту,лек

Бингар андар асли худ гар хасти нек.

Аз усулайнат усули хеш бех,

Ки бидони асли худ,ай марди мех!

Аспи химмат суи ахтар тохти,

Одами масчудро нашнохти.

Охир одамзодаи,ай нохалаф!

Чанд пиндори ту пастиро шараф.

 

      Мавлоно акл ва рухро ду латифаи раббони медонад,ки дар чахони модди ва колбади унсури махбус шудаанд.Сипас,Мавлоно омезиши рух ва чисмро хикмати илохи ва аз шигифтихои беназири офариниш медонад,ки хеч кас аз чигунагии пайванди ин ду огох нест.Мавлоно мегуяд барои давом ва бакои чахон пайванди рух ва чисм лозим аст,зеро на рух бе чисм ба кор ояд ва чисм бе рух

 

Чисм аз чон рузафзун мешавад

Чун равад чон,чисм бин чун мешавад

Рух бо илмасту бо акл аст ёр

Рухро бо тозиву турки чи кор

 

     Хазрати Мавлоно мефармояд рух бо пойин омадан дар мархалахои мухталиф вориди колбади инсон шудааст.Сайри нузулии рух аз назари Мавлоно бад-ин шакл аст:Аз олами ғайб ё маъони ба олами чамод,аз олами чамод ба олами набот.аз олами набот ба олами хайвон ва аз олами хайвон вориди инсон шудааст.Дар сайри суудии худ рух дубора аз олами инсон ба олами малоик ва аз олами малоик ба ватани аслии хеш,ки хамон олами ғайб аст мепайвандад

 

Хамлаи дигар бимирам аз башар

То барорам аз малоик болу пар

Бори дигар аз малак курбон шавам

Он чи андар вахм н-ояд он шавам

 

       Хамон тавре ки дар оғози макола ишора кардем хакимон ва орифон муътакиданд,ки чахон ба хотири шарофати инсон офарида шудааст,яъне кабл аз он ки Худованд чахонро халк кунад,вучуди одамиро хадафи нихойии он карор додааст.Аз ин ру инсон агарчи ба зохир кучак аст ба ботин чахони бузург аст,ба ибораи дигар инсон мазхари кули чахон аст.

 

Дар фарохи арсаи он покчон,

Танг омад арсаи хафт осмон.

Гуфт пайғамбар ки Хак фармудааст,

Ман нагунчам дар хуми болову паст.

Дар замину осмону арш низ,

Ман нагунчам ин якин дон ,ай азиз.

Дар дили муъмин бигунчам,ай ачаб,

Гар маро чуйи ,дар он дилхо талаб.

 

    Хазрати Мавлоно дар "Фийхи мо фийхи" мефармояд:"Одами устурлоби Хак аст,аммо муначчиме бояд,ки устурлобро бидонад.Тарафуруш ё баккол агарчи устурлоб дорад аммо аз он чи фоида гирад ва ба он устурлоб чи донад ахволи афлокро ва даварони уро ва бурчхоро ва таъсироти онро ва инкилобро илло ғайра золик .Вучуди одами ки "Ва лакад каррамно бани одам.." устурлоби Хак аст.Чун уро Хак таъоло ба худ олим ва доно карда бошад аз устурлоби вучуди худ тачаллии Хак-ро ва чамоли бе чунро дам ба дам мебинад ва харгиз он чамол аз ин ойина холи набошад."

 

Одам устурлоби авсофи улуст

Васфи одам мазхари оёти уст

Хар чи дар вай менамояд акси уст

Хамчу акси мох андар оби чуст

 

           Хазрати Мавлоно бо таваччух ба мизони худшиноси одамиёнро ба таври кулли ба ду гурух таксим мекунад.Гурухе,ки дар махсусоти ин чахон фуру мондаанд ва рох ба дигар суи чахон набурдаанд ва гурухе,ки бо сайру сулук ба моварои амни чахон расидаанд.Гузашта аз ин,он орифи вораста мефармояд агарчи хамаи одамиён ба сурат шабехи якдигаранд аммо ба сират фарк мекунанд.Чун гавхари аслии одами сират аст барои зухури сиришти хар кас инсонхо дар бутаи озмойиш карор мегиранд.сипас хазрати Мавлоно одамиёнро аз хайси мартаба ба се гурух таксим мекунад:

.Инсони нокис

  Инсони мутаввасит.

Инсони комил

 

 Инсони нокис кист                       

       Хазрати Мавлоно дар таърифи инсони нокис дар "Фийхи мо фийхи" мегуяд:"...Ва як синфи дигар бахоиманд,ки ишон шахвати махзанд,акли зочир надоранд,бар ишон таклиф нест

Кисми дигар бо харон мулхак шуданд,

Хашми махзу шахвати мутлак шуданд.

Васфи Чибрили дар ишон буд,рафт,

Танг буд он хонаву он васф зафт.

 

                                Инсони мутаввасит кист                         

       Дар таърифи инсони мутаввасит хазрати Мавлоно мегуяд

           "Ва баъзе дар танозеъ мондаанд ва онхо он тоифаанд,ки ишонро дар андарун ранчеву дарде ва фиғоне падид меояд ва ба зиндагонии хеш рози нестанд.Инхо муъминонанд.Авлиё мунтазири ишонанд,ки муъминонро дар манзили худ расонанд ва чун худ  кунанд ва шаётин низ мунтазиранд,ки уро ба асфал-ус-софилин суи худ кашанд.Одаме мискин,ки мураккаб аст аз аклу шахват,нимаш фаришта ва нимаш хайвон,нимаш мор аст ва нимаш мохи.Мохияш суи об мекашонад ва мораш суи хок...Дар кашмакаш ва чанг аст.

 

Монд як кисми дигар андар чиход,

Ним хайвон ним хайи бо рашод.

Рузу шаб дар чангу андар кашмакаш,

Карда чолиш охираш бо аввалаш.

 

                              Инсони комил кист                                

      "...Ва баъзе малоикаанд,ки ишон акли махзанд.Тоат ва бандаги ва зикр ишонро табъ аст ва ғизост ва ба он хуриш ва хаёт аст.Чунонки мохи дар об,зиндагии у аз обаст ва  бистару болини у об аст.Он дар хаки у таклиф нест чун аз шахват мучаррад аст ва пок аст.Пас чи миннат агар у шахват наронад ё орзуи хаво ва нафс накунад?Чун аз инхо пок аст ва уро хеч мучохида нест ва агар тоат кунад онро ба хисоби тоат нагиранд чун табъаш он аст ва бе он натавон будан.Онон мутобиати акл чандон карданд,ки ба кулли малак гаштанд ва нури махз гаштанд.Ишон анбиё ва авлиёанд,ки аз хавфу ричо рахидаанд,ки ло хавфа алайхим ва ло хум яхзанун."(Сураи Юнус,ояи 62

 

Бода сармоя зи лутфи ту барад,

Лутфи об аз лутфи ту хасрат хурад.

Подшохи кун,бубахшаш,ай Рахим,

Ай карим ибнул-карим,ибнул-карим.

Хар шаробе бандаи ин каду хад,

Чумла мастонро бувад бар ту хасад.

Ай рухи чун зухраат шамсуз-зухо,

Ай гадои ранги ту гулгунахо.

Ай хама дарё! Чи хохи кард нам,

В-ай хама хасти! Чи мечуи адам,

Ай махи тобон чи хохи кард гард,

Ай ки мах дар пеши руят руйзард.

Точи каррамност бар фарки сарат,

Тавки аътайнока овези барат.

Чун худо андар наояд дар аён,

Ноиби Хакканд ин пайғамбарон!

 

         Ба дунболи таърифи  инсони комил,хазрати Мавлоно ба баррасии вижагихои он мепардозад.Инсони комил аз дидгохи Мавлоно дорои вижагихои фаровоне аст,ки матрах кардани онхо дар колаби ин макола намегунчад,бинобарин мо танхо бо зикри омории бархе аз  вижагихои инсони комил бахсро ба поён мебарем.

 

.Инсони комил халифаи Худо дар замин аст

.Инсони комил рушанбин аст

. Воситаи файз аст

Бар замир ва асрори мардум огох аст

 .Муштоки кашфи асрори лохут аст

.Корхояш бар асосиххикмат аст

.Начотдихандаи асирони олами махсусот аст

.Вахдатдихандаи башар аст

.Колбадаш дар табиат ва равонаш дар моварои табиат аст

.Инсони комил мизони Хак аст

 

Он диле к-аз осмонхо бартар аст,

Он дили абдол ё пайғамбар аст.

Пок гашта он зи гил софи шуда,

Дар фузуни омада вофи шуда.

Он ки бидхад бе умедие судхо,

Он Худой аст,он Худой аст,он Худо.

Ё валии хак ,ки хуи Хак гирифт,

Нур гашту тобиши мутлак гирифт.

 

Бешубха ,андешахои  инсоншиноси ва башарии хазрати Мавлоно назир надорад ва хеч инсоншиносе дар таърихи башар дар сатхи Мавлоно дар бораи хакикати гавхари вучудии инсон бад-ин гуна тахкики густурда ва комил анчом надодааст.Аз ин чост,ки бо гузашти 800-сол ,дар хар гушаи чахон,ки осори Мавлоно тарчума шавад мардуми он сарзамин дилбохта ва муштоки андешахои башарии он бузургвор хоханд шуд.

   Хулоса,хамон тавр ки дар маколахои гузашта ишора шуд ба акидаи чумхури мавлонопажухон "Маснавии маънави"-и хазрати Мавлоно тафсири ирфонии Куръони карим аст.Устод Бахоуддини Хуррамшохи аз андешамандони саршиноси Ирон дар мукаддимаи китоби "Куръон ва Маснави" менигорад:"Бо дидани жарфову густара ва фаровонии нуфузи оёт ва ибороти куръони дар зехн ва забони Мавлоно ва дар тору пуди абёти "Маснави чи дар русохт ва чи дар жарфсохти он ба ин натича расидем,ки агар "Маснави"ро аз тафсирхои ирфонии Куръони Карим ба шумор оварем,муболиға накардаем.Албатта бо ин тавзех,ки ин тафсир бо он ки бисёр фарогир аст,тафсир ба маънои фанни ва хирфаи нест,аммо шорехи бисёре аз хакоик ва дакоики Куръон аст ва дар таърихи 1200-солаи адаби порси хеч асари ирфонии дигаре бо он дарача аз пайвандхои пайдо ва пинхон бо Каломуллохи мачид,вучуд надорад.”

     Умедворам,ки ин хушахое,ки аз хар хирмане дар бораи андешахои башарии хазрати Мавлоно чамъовари кардам мавриди писанд ва истифодаи судманди муштокони он валии Худо карор гирифта бошад ва бандаи хакирро аз дуои хеш бенасиб нагардонанд

 

 

Чабру ихтиёр аз дидгохи Мавлоно

Андешаҳои башарии ҳазрати Мавлоно

Яке аз пурмочаротарин ва роичтарин бахсхое,ки аз огози таърих то кунун дар миёни башарият мутадовил будааст,масъалаи чабр ва ихтиёр аст.Бо вучуди ин хама бахсхое,ки дар миёни адён,мазохиб,мактабхо ва гуруххои гуногун перомуни масъалаи чабру ихтиёр мегузарад хануз хам бозори ин мавзуъ гарм аст ва дари ин гуна бахсхо хамчунон боз мебошад.Мегуянд аз миёни андешамандони бостон шояд нахустин касе,ки ба таври муназзам ва муфассал бад-ин бахс пардохтааст Арасту бошад.Хамчунон ин бахс ба таври муфассал дар миёни мактабхо ва чараёнхои мухталифи исломи низ матрах

шуда китобхо ва рисолахои фаровоне дар ин боб навишта шудааст. Гурухе муътакиданд нахустин касе ки мазхаби чабр овард Чахм бини Сафвон(Соли катлаш 128 хичри) буд.Вале дар дигар манобеъ чабрро ба Абулхасани Ашъари(Солхои 260-330) нисбат медиханд

        Хонандаи борикбин метавонад ин суолро матрах кунад,ки аслан бахси чабру ихтиёр ва мавзуи аслии он чист

      Ба таври бисёр содда, пайравони мактаби чабрия муътакиданд,ки инсон  мавчудест ки хеч гуна ихтиёр надорад.Сарнавишти инсон аз кабл тайин шудааст ва одамон дар зиндаги хар амал,рафтор ва афъоле,ки аз худ нишон медиханд бар асоси хамон барномаест,ки худо  кабл аз офариниш барояшон дар назар гирифтааст.Ин амалхо шомили афъоли неку бад,хубу зишт, мизони ризку рузи,хушбахти ва бадбахти,дорои ва нодори,донои ва нодони,заъф ва нотавони ва.. гайра мебошад

 Ин рубоии мансуб ба Хайёмро метавон ба унвони шиори мактаби чабргарои мисол зад.

 

                            Ё раб ту гилам сириштаи ман чи кунам

                             Пашму касабам ту риштаи ман чи кунам

                            Хар неку баде ки ояд аз ман ба вучуд

                            Ту бар сари ман навиштаи ман чи кунам 

 

    Пайравони мактаби ихтиёр бошад баръкси асхоби чабр муътакиданд,ки инсон мавчудест озод,мухтор,масъул,сохибихтиёр ва посухгуи паёмади амалхо ва афъоли худ

 Холо фикр накунед,ки бо ин ду таърифи содда аз чабр ва ихтиёр масъала тамом шудааст ,баракс мочарои ин ду гурух махз аз хамин чо огоз мешавад,чи гуна?

       Тибки ин ду таърифи  номбурда тарафдорони хизби ихтиёр ахли чабрро ба сахим донистани Худо дар анчоми аъмол ва афъоли зишт муттахам мекунанд ва чабргарохо низ ахли ихтиёрро ба чурми инкори казо ва кадари илохи ва анбоз ё шарик карор додани башар бо Худованд махкум менамоянд.

     Дар вокеъ аз ин ду нигариш ду суоли кубанда дар зехни инсон шакл мегирад

    Яке ин ки агар тамоми аъмол ва афъоли башар пеш аз таваллуд тавассути Худованд аз кабл таррохи шуда бошад ва агар инсон дар анчоми аъмоли худ дар дунё мухтор нест,пас фардо рузи киёмат чигуна мавриди бозхост карор мегирад.Охир гунохоне,ки инсон содир кардааст бо хости худи у набуда балки казо ва кадари илохи сарнавишти инсонро чунин ракам задааст.

Пас бар асоси ин гуна бардошт  машруияти рузи чазо ва аз хама мухимтар масъалаи адли илохи зери суол карор мегирад.

     Аз суи дигар агар ба назарияи ахли ихтиёр ,ки инсонро як мавчуди озод ва мухтори мутлак медонанд бовар кунем пас масъалаи казову кадари илохи ё хамон такдир ,ки чузъи имони муъминон махсуб мешавад чи хохад шуд?Таклифи худро бо хадисе,ки мегуяд:"Ман лам ярза биказои фалятлуб раббан сивои","Хар ки ба казоям ризо надихад бояд Худое чуз ман бичуяд" чи гуна рушан кунем

   Холо дарк кардед,ки бо чи суолоти дандоншикан ва сахте ру ба ру шудем ва чи гуна ба бунбаст расидем.Мисли гарибе,ки дар биёбоне рох гум мекунад ва хайрон мемонад,ки ба кадом самт харакат кунад то ба ободи бирасад.

 Чолиб ин аст,ки бидонем орифону хакимони раббони бахусус хазрати Мавлоно бо ин масоили печида ва мубхам чи гуна бархурд кардаанд.Ин орифи вораста ахли чабр буд ё ихтиёр? Посухи хазрати Мавлоно ба ин мавзуот чи гуна аст?

Он бузургворро бархе чабргаро ва баъзе ахли ихтиёр гуфтаанд ва гурухе низ мегуянд,ки дар байнобайни ин ду манзил карор гирифтааст.

     Тавре дар маколоти кабли таъкид доштем равиш,бардошт мактаб ва нигариши хазрати Мавлоно ба масоили мавчуд ба кулли фарк дорад.Чунончи дар мавзуи аздод ё зидхо ёдовар шудем ба назари хазрати Мавлоно сабаби инхирофи башар зохирбинии уст.Ихтилофу бахсу чадалу чангу хунрезии башар низ аз хамин нохия сар мезанад.Он чи дар зохир мо онхоро зидди якдигар медонем монанди рузу шаб ,сиёху сафед,баланду паст,неку бад,талху ширин,гарму сард,хушку тар ва гайра.. бар асоси назарияи хазрати Мавлоно дар ботин айни якдигаранд ва дар сулхи комил ба сар мебаранд

 

                            Зиндагони оштии зидхост

                            Марг он к-андар миёншон чанг хост.

 

   Балки ин аздод ба маънии алифбои шинохти олами хасти  мебошанд.Башар аз тарики хамин падидахои зохиран ба хам зид дар бораи коинот маърифат хосил мекунад.

     Шумо агар диккат кунед мо дар илми физика чараёни "мусбат" ва "манфи " дорем ,ки зохиран ба хам зид хастанд,аммо вакте ки ин ду чараёни муттазодро бо хам васл мекунем нур ва рушнои тавлид мешавад.

       Хамчунин агар дар хикмати рузу шаб ва дигар падидахои зохиран ба хам зид тафаккур кунед бароятон рушан ва ошкор мешавад,ки ин падидахо на мухолифи хам балки мукаммили якдигаранд.

      Тибки хамин назария масъалаи казову кадар ва чабру ихтиёр дар мактаби хазрати Мавлоно кобили фахм аст ва чандон печида ва мураккаб нест.

     Казо иборат аст аз хатмият ва катъияти ичрои иродаи илохи дар хасти. Казо ду мартаба дорад.Яке мартабаи илми азали ё инояти азали ,ки мабдаи фаязони мавчудот аст.Ва дигар мартабаи феъли илохи,ки мучиби зухури мавчудот дар олам аст. Ва мурод аз кадар хамоно зарфиятхо ва хусусиёти зотии мумкинот(мавчудот) аст.Ба назари Мавлоно ризо ба казои илохи додан мартабаи рахидан аз банди маният ва худбини аст ва казои илохи ба маънии нафйи ирода,ихтиёр ва истиклоли инсон нест.Тафовут танхо ин чост,ки имконот ва тавоноихои  инсон ва дигар мавчудот дар мукоиса ба имконот ва зарфиятхои Худованд махдуд аст.Башар мавчуде дорои акл,ихтиёр,ирода,химмат ва нутк аст,аммо ин фазилатхо хусусиёти зотии у нестанд,балки неъматхое хастанд,ки худованд барои у иноят кардааст.

 

   Мавлоно дар боби казову кадар ва тавфик миёни ду хадиси ба зохир мутаариз

тахкики дакик кардааст.Хадисе мегуяд:"Арризо бил-куфри куфр","Рози шудан ба куфр куфр аст"ва хадиси "Хар ки ба казоям ризо надихад бояд худое чуз ман бичуяд.".Вай дар ин бора посух додаст,ки куфр макзи (амали анчомёфта,ичрошуда)

аст на казо ва мо бояд ба казо рози бошем на ба макзи.Яъне куфр аз он чихат,ки куфр аст мавриди ризои мо нест,вале аз он хайс,ки дар илми худост мавриди ризои мост,зеро казо мартабае аз илми Худост.Бинобарин хар феъле ки одами анчом медихад ё хар ходисае,ки рух медихад хорич аз доираи казову кадар нест ва аммо дар доираи казову кадар амал кардан низ мухолифи ихтиёри одами нест,зеро хар кас дар хиттаи казову кадар кудрати интихоб дорад.Пас ба акидаи Мавлоно эътикод ба казову кадар ба маънии инкори ихтиёри инсон нест хамчунон ки чабрихо мепиндоштанд:

 

                       Чабр бошад парру боли комилон,

                      . Чабр хам зиндону банди кохилон

                       Бол бозонро суи султон барад,

                       Бол зогонро ба гуристон барад.

    

              Дар байти аввал манзур аз чабр хамон казову кадар аст.Мавлоно мегуяд агар одами дар афъоли хеш мачбур мебуд пас вучуди ахволи гуногун аз кабили хашму кин,мехру пушаймони,аклу ирода,шодиву андух ва ... дар у мафхуме надошт.Аз ин ру вучуди ахволи мухталиф дар одами далел бар ин аст,ки у дар афъоли худ масъул ва мухтор аст.

  Ихтиёре хаст моро бегумон 

     Хирсро мункир натони шуд аён

Сангро харгиз нагуяд кас :биё!

Аз кулухе кас кучо чуяд вафо

Кас нагуяд сангро: дер омади?

Ё,ки чубо!ту чаро бар ман зади?

Чун хамехойи ту дандон бо аду?

Чун хамебини гуноху чурми у?

Он ки дуздад моли ту гуи:бигир

Дасту пояшро бибур созаш асир.

В-ар биёяд селу рахти ту барад

Хеч бо сел оварад кине хирад

В-ар биёмад боду дасторат рабуд

Кай туро бо бод дил хашме намуд?

Хашм дар ту шуд баёни ихтиёр

То нагуи чабриёна иътизор.

 

 Одами дар корхо гох дучори тардид ва дудилаги мешавад.Бо худ мегуяд ин корро бикунам бехтар аст ё он корро?Мавлоно мегуяд одами хеч гох дар умури номумкин ва дастнаёфтани ба тардиду шак гирифтор намеояд,балки дудилаги маъмулан дар мавриде рух медихад,ки одами худро дар анчоми он тавоно мебинад.

 

Ин ки фардо ин кунам ё он кунам,

Ин далели ихтиёр аст ай санам!

Дар тараддуд мондаем андар ду кор,

Ин тараддуд кай бувад бе ихтиёр?

 

Хазрати Мавлоно дар идомаи бахси худ меафзояд агар башар дар аъмоли худ мачбур ва беирода буд пас чаро Худованд уро ба аъмоли нек фаро мехонад ва аз аъмоли бад бархазар медорад?Ё чаро ба бадкорон ваъдаи дузах медихад ва ба некон ваъдаи бихишт?

 

Чумла Куръон амру нахй асту ваъид,

Амр кардан санги мармарро ки дид?

Хеч доно,хеч окил ин кунад

Бо кулуху санг хашму кин кунад?

Акл кай хукме кунад бар чубу санг?

Акл кай чанге занад бар накш,чанг?

Холике,ки ахтару гардун кунад,

Амру нахйи чохилона чун кунад?

Эхтимоли ачз аз Хак ронди,

Чохилу ганчу сахифаш хонди,

Амр очизро кабех асту замим,

Хашм баттар,хосса аз рабби рахим.

 

Боз хазрати Мавлоно дар адами танокузи машияти илохи бо ихтиёри инсон мегуяд ин ки Худованд фаъоли мо яшо аст аз ин руст,ки ту дар ризои у бикуши на он ки даст руи даст бигзори ва хеч талоше накуни.Яке аз тахкикоти Мавлоно дар боби нисбати инсон бо ихтиёри Худованд ин аст,ки хамчунон,ки вучуди оризии(гайри асли) мумкин-ул-вучуд ба вочиб-ул-вучуд мепайвандад, ихтиёроти гайри аслии инсон низ ба ихтиёроти зотии вочиб-ул-вучуд мунтахи мегардад.

 

Кавли банда айша шоаллоху кон,

Бахри он набвад,ки танбал кун дар он.

Балки тахриз аст бар ихлосу чид,

Ки дар он хидмат фузун шав мустаъид.

Бар казо кам нех бахона,ай чавон!

Чурми худро чун нихи бар дигарон?

Ихтиёрот ихтиёраш хаст кард,

Ихтиёраш чун саворе зери гард.

Ихтиёраш ихтиёри мо кунад,

Амр шуд бар ихтиёри мустанад.

 

Ба назари хазрати Мавлоно эътикод ба чабр чашм фурубастан аз вокеият аст.Чойи дигар чабриёнро суфастои мехонад ва мегуяд инхо гурухе хастанд,ки дудро мебинанд ва оташро не,рушноиро мебинанд ва шамъро инкор мекунанд ва билохира таъкид менамояд,ки машраби чабр аз кадариюн расвотар аст.

 

Дар хирад чабр аз кадар расвотар аст,

З-он ки чабри хисси худро мункар аст.

Мункари хис нест он марди кадар,

Феъли Хак хисси набошад,ай писар!

 

  Ин орифи вораста дар поёни ин бахси чолиб ба ин натича мерасад,ки танхо ишк ба мучодилаи чабру ихтиёр поён медихад.Хазрати Мавлоно мегуяд ихтиёре ,ки одами дорад ихтиёре нимбанд ва нисби аст.Чун хамеша одами худро бар дурохахои тардид ва дудилаги мебинад ва ин холате ранчовар аст. Аз ин ру Мавлоно аз даргохи Худованд мехохад,ки Худованди Маннон уро чунон дар дарёи ишк ва масти гарк созад,ки яксара мачзуби Хак гардад ва ихтиёри нисбии худро дар ихтиёри Хак халок созад.

 

К-ай Худованди кариму бурдбор,

Дех амонам з-ин ду шохай ихтиёр.

Чазби якроха сирот-ул-мустаким,

Бех зи дуроха тараддуд,ай карим.

З-ин ду рах гарчи хама максад туи,

Лек худ чон кандан омад ин дуи.

З-ин ду рах гарчи ба чуз азми ту нест,

Лек харгиз разм чун базми ту нест.

Ишк буррад бахсро,ай чону бас,

К-у зи гуфтугу шавад фарёдрас.

Лаб бибандад сахт у аз хайру шар,

То бибояд аз дахон уфтад гухар.

 

 Хуб, муштокони хазрати Мавлоно аз ин бахс натичагири мекунем.Чунончи дар огози макола ишора шуд бархе Мавлоноро тарафдори чабр,бархе чонибдори ихтиёр ва иддае пайрави чабр ва ихтиёри мутлак донистаанд,аммо мо хамчунин фикр намекунем.Марзи тафаккур ба хамин ду нигариш махдуд намешавад.Хазрати Мавлоно тибки консепсияи урафо ва хакимони раббони,ки оламро сояи Хак медонанд муътакид аст,ки эътикод ба казову кадари илохи ба маънии нафйи озоди,ихтиёр ва иродаи инсон нест ва мутакобилан эътикод ба ихтиёр ва озодии инсон мухолифи казо ва кадари илохи нест,балки масоили аз ин даст силсилаи як занчир хастанд,ки бо кудрат ва машияти Аллох(ч) идора мешаванд,ки назми хасти ва набзи хасти хама дар хиттаи ирода ва кудрати бозуи тавонои он яккаву

 

 

Марг аз дидгохи Мавлоно

Андешаҳои башарии ҳазрати Мавлоно

Яке аз мухимтарин мавзуоте,ки фикри одамиро ба худ машгул медорад андешаи марг аст.Вахшат аз марг ва кутохии умр яке аз дагдагахои башар дар тули таърих будааст.Мисолхои фаровоне дар шакли киссаву ривоят ва наклу достонсарои дар мавриди талоши инсон барои дастёби ба хаёти човидон дар сахифахои таърих ва адабиёт сабт шудааст.Аз бадехитарин ва ошнотарини истилохот назди мардуми форситабор хамон "Оби хайвон","Нушдору"ё ки "Чашмаи Хизр" мебошанд.Ин ки оё башар билохира метавонад "Нушдору"-и маргро кашф кунад ва хаёти абадии худро дар дунё огоз намояд дар холи хозир масъалаест норушан

       Аммо бузургони мо бахусус хазрати Мавлоно дар ин бора чи назаре дорад.Яке аз чолибтарин бахшхое,ки Мавлоно дар "Маснави" ба таври муфассал ба он пардохтааст хамин масъалаи марг аст.Албатта тамоми мавзухои матрахшуда дар "Маснави" чолиб ва аз назари нигариш мунхасир ба фард хастанд,аммо бо таваччух ба ахамияти мавзуи марг ва вахшати мардум аз он тархи ин масъала барозандатар менамояд,Хазрати Мавлоно аз силки орифони вораста аст ва авлиёи илохи ва хакимони раббони маргро ба ду навъ таксим кардаанд

:

                           .Марги ихтиёри

                            .Марги ичбори

 

                                               Марги ихтиёри чист

         "Марги ихтиёри он аст,ки одами бо барномахои илохи ва ирфони бар худбини ва манияти хеш чира шавад ва деви нафсро ба занчири аклу имон даркашад ва ба тахзиби дарун ва сафои ботин расад

        Орифон бидуни шак андешахои бикри худро аз оёти Куръони ва хадисхои набави истихроч мекардаанд.Дар ин замина низ дар Куръони карим оёти зиёде вучуд дорад,ки назариёти урафо бар асоси хамин оёт шакл гирифтааст.Аз чумлаи ин оёт ояи 19 аз сураи муборакаи Рум мебошад,ки дар он чо Худованд мефармояд:

        " Юхричул-хая минал-майити ва юхричул-майита минал-хай ва юхйил-арза баъда мавтихо.Ва казолика тухрачун

Тарчума:"Мавчуди зиндаро аз мурда падид меоварад ва аз мавчуди зинда мурда бар меоварад ва заминро пас аз он ки хушку бечон шуд бо руйиши гиёхон зинда мекунад.Шумо одамиён низ ба сони гиёхон,пас аз мурдан хаёте дубора меёбед ва аз гурхо барангехта мешавед

      Дуввум,хакимони раббони барои исботи марги ихтиёри хадиси "Муту кабла ан тамуту",яъне "Бимиред пеш аз он ки бимиред"-ро далел меоваранд.Ахли ирфон марги ихтиёриро "Киёмати сугро" ва "Киёмати вусто" гуянд аз он чихат,ки одами аз хаёти тираи нафсони мемирад

                                         Озмудам марги ман дар зиндагист

                                         Чун рахам з-ин зиндаги пояндагист

                                         Ай хунук онро ки пеш аз марг мурд

                                         Яъне у аз асли ин раз буй бурд 

         Хазрати Мавлоно марги ихтиёриро инояти илохи медонад,ки боиси хаёт ва хидоят мешавад.Ба акидаи у ин гуна марг хаёти хакики дар либоси марг аст ва зиндагии зохири марге дар либоси хаёт

                                           Чун зи мурда зинда берун мекашад

                                            Хар ки мурда гашт у дорад рашад

                                           Мурда шав то мухричул-хаяс-самад

                                           Зиндае з-ин мурда берун оварад

                                           Ин хаёти хуфя дар накши мамот

                                            В-он мамоте хуфя дар кишри хаёт

                Ба дунболи ин, хазрати Мавлоно меафзояд;сохиби марги ихтиёри чисман дар миёни заминиён аст,аммо рухан ба малакутиён пайвастааст.Ва дар ин замина аз хотами анбиё хазрати Мухаммади Мустафо(с) далел меоварад,ки фармуда хар ки хохад мурдаро дар замин зинда бубинад ба хазрати Абубакри Сиддик(р) нигох кунад

                                         Меравад чун зиндагон бар хокдон

                                        Мурдаву чонаш шуда бар осмон

                                        Хар ки хохад,ки бубинад бар замин

                                       Мурдаеро меравад зохир чунин

                                        Мар Абубакри такиро гу бубин

                                        Шуд зи сиддики амирулмухшарин

        Ба акидаи Мавлоно марги ихтиёри шарти аслии такомули инсон ва боло рафтани у ба авчи камол аст.Ба гуфтаи вай то замоне,ки инсон манияти худро нобуд накунад ба камол намерасад ва хаёти худро дар гирудори иллият ва сабабият зоеъ менамояд.Бузургтарин монеаи рушд ва таъолии инсон хамин манияти уст

                                        ...Чун намурди,гашт чон кандан дароз

                                           Мот шав дар субх ай шамъи тароз

                                           То нагаштанд ахтарони мо нихон

                                           Дон,ки пинхон аст хуршеди чахон

                                           Гурз бар худ зан мани дархам шикан

                                           З-он ки пунбаи гуш омад марги тан             

         Баъдан хазрати Мавлоно ба чигунагии марги ихтиёри мепардозад ва мегуяд манзур аз марги ихтиёри ин нест,ки касди чон куни ва худро дар гур андози ,балки ин як навъ табдил ва тахаввули ботини аст,ки инсон худро ба олами нур пайванд мезанад.Мисли ин ки кимиёгарон бо моддаи "Иксир" ба таври маснуи хок ва оханро ба зар табдил мекунанд,одам низ бо саркуби нафсу хаво ва зудудани ойинаи калб аз зангори айбу гунох аз хаёти тираи нафсони ба хаёти тайибаи рухони даст меёбад.Марги ихтиёри-рамзи човидонагии хаёти маънавии инсон аст

                                  Меваи ширин нихон дар шоху барг

                                  Зиндагии човидон дар зери марг

                                  Зиндаги дар мурдану дар мехнат аст

                                  Оби хайвон дар даруни зулмат аст

           Аз назари Мавлоно марги ихтиёри ба маротиб сахттар аз марги ичбори аст.Инкилоби инсон барои дастёби ба хуввияти аслии худ мебошад.Даст кашидан аз неъматхо,лаззатхо ва орзуву хавасхои бепоёнест,ки олами пир ба сад рангу бу

ононро дар назари мо чилва медихад.Лаззатхое,ки огози ширин ва поёне талх доранд.Ба кавли хочаи ахли роз Хофизи Шероз:

                                                                            , Манех дил ба ахди чахони сустниход

                                       Ки ин ачуза аруси хазор домод аст.

 

                 Даст кашидан аз хавохои нафси фиребгар дар вокеъ сахттар аз садхо бор мурдану зинда шудан аст.Аз он чост,ки хазрати Мавлоно мегуяд:

                                                                           , Мурда аз як руст фони дар газанд

                                        Суфиён аз сад чихат фони шуданд

                                        , Марг як катл асту ин сесад хазор

                                        . Хар якеро хунбахое бешумор

                 Хазрати Мавлоно муътакид аст,ки тамоми бадбахтихои башар зодаи нафси аммора аст ва танхо рохи начот  барои рахойи аз зулмат ва расидан ба олами нур саркуби хамин душмани хонаги аст.Ӯ дар "Фийхи мо фийхи" ачаб мисоле мезанад,фавкулодда!

                     "Гуфт:"Модарро чаро кушти

                      Гуфт:"Чизе дидам,ки лоик набуд

                      Гуфт:"Он бегонаро мебоист куштан

                      Гуфт:"Хар руз якеро кушам

Акнун хар чи туро пеш ояд нафси худро адаб кун то хар руз бо яке чанг наояд кардан

                         

Марги ичбори чист                        

 Мурод аз марги ичбори хамон марги табии маъруф аст,ки ичборан бар хамагон ворид шавад ва одамиро аз он хеч рохи гурезе нест.

Хазрати Мавлоно дар ин бора мегуяд:"Агар марг набуди чахон беарзиш буди,зеро занчираи такомул гусаста ва камол катъ мешуд ва башар ба сони хирмане нокуфта,ки коху донааш ба хам омехта аст мухмил бар замин мемонди.Марг ба назари у чудокунандаи рух аз бадан ва тамизкунандаи сара аз носара ва интиколкунандаи инсон аз чое танг ба арсае бекарон аст

                                     Он яке мегуфт:Хуш буди чахон

                                     Гар набуди пои марг андар миён

                                      Он дигар гуфт:Ар набуди марг хеч

                                     Ках наярзиди чахони печ-печ

        Орифон Худовандро аз хамаи чахон гаюртар донанд,зеро маънии калимаи шарифаи "Ло илоха илаллох" чизе чуз гайрати Хак нест.Ба хукми ин калима Худованд раво намедорад,ки одами чуз у мурод ва максуде дошта бошад.Бегумон одам ба далели мухаббат ба худ ва наздикони худ сабаби гафлат аз Худо мешавад.Бад-ин чихат Хак таъоло ба хукми гайрати илохи калами нести бар дафтари зиндагии инсонхо дармекашад то хакикати калимаи "Ло илоха илаллох" тахаккук ёбад.Мавлоно ин нуктаи зарифро аз забони бозаргон боз мегуяд,он гох ки бозаргон тутии кафаснишин ва махбуби худро аз даст медихад

                            Гайрати Хак буду бо хак чора нест

                             К-у диле к-аз ишки Хак садпора нест

          Мавлоно маргро чузъи хикматхои бузурги илохи медонад.Аз дидгохи Мавлоно хар гох рух ба камоли тачарруди худ расад,майл ба олами дигар кунад.Ба иборати дигар тааллуки рух ба бадан барои расидан ба макомот ва мартабахои олия аст ва ин омезиш аз навъи омезиши тадбири ва такмили аст

    Ин орифи раббони маргро харгиз ба маънии нести ва поёни кори одами намедонад,балки марг дар фалсафаи Мавлоно убур аз як маком ба макоми болотар аст.Ё худ марг огози хаёти идеоли ва човидонагии башар аст

                                        Аз чамоди мурдаму номи шудам

                                        В-аз намо мурдам ба хайвон бар задам

                                        Мурдам аз хайвониву одам шудам

                                        Пас чи тарсам?Кай зи мурдан кам шудам

                                        Хамлаи дигар бимирам аз башар

                                        То барорам аз малоик болу пар

                                        Бори  дигар аз малак курбон шавам

                                        Он чи андар вахм н-ояд он шавам

      Дар ин чо "аз чамоди мурдаму номи шудам" ишора ба марохили салоса аст,ки мавориди истикмоли аст ва мурдан ишора ба убур аст дар сайри вучухи.Сипас хазрати Мавлоно барои тасдики суханони худ ояи "Чамиъун хум ладайно мухзарун"-ро аз Куръони карим далел меорад ва мегуяд агар нек диккат кунед "Мухзарун" ба маънии нобуди ё худ адам нест,балки далолат бар бакои арвох мекунад.Бинобарин Мавлоно иллати вахшати одамизода аз маргро бархоста аз гафлат ва алокаи шадиди онон ба дунёи нопойдор медонад.Ба акидаи Мавлоно тарсидан аз марг дар вокеъ тарсидан аз худ аст

                                Марги хар як, ай писар хамранги уст

                               Пеши душман душману бар дуст ,дуст

                               Он ки метарсад зи марг андар фирор

                               Он зи худ тарсони ай чон! Хуш дор

                               Руи зишти туст на рухсори марг

                               Чони ту хамчун дарахту марг,барг

         Дар нигохи орифон зиндаги ба маънии нафас кашидан ва рафтори гаризи кардан нест  ,балки маънии зиндаги таваллуди дубора ёфтан аст.Яъне аз хаёти тираи нафсони мурдан ва дар арсаи фазилатхои ахлоки ва равони таваллуд ёфтан аст.Бо ин таъриф бисёри зиндагон мурда ба шумор оянд 

        Ахли маърифат барои инсон ду таваллуд коиланд;яке таваллуди сури ва дигари таваллуди маънави

        Таваллуди сури он аст,ки колбади унсурии инсон аз захдони модар гом ба пахнаи дунё мегузорад.Ин таваллуди ом аст ва хамаи хайвонот ва афроди башарро шомил мегардад.Дар ин таваллуд ихтиёре дар кор нест

         Вале таваллуди маънави хоси бандагони баргузида аст ва ба ихтиёр сурат бандад.Бад-ин гуна,ки инсон бо тарбият ва тахзиби нафси худ дил аз зангори хавасхо мепардозад ва аз захдони махсусот ва гаризахо хорич мешавад ва дар чахони маънави ва арсаи малакути таваллуд меёбад

     Мавлоно таваллуди дуввумро бо лафзи фитом таъбир кардаст.Фитом дар лугат ба маънии аз шир боз гирифтани тифл аст.Ва дар истилохи суфия киноя аст аз зудудани одатхо ва ахлоки зишт ва тачдиди хаёти рухони,ки хамон таваллуди дуввум аст

                          Ин дахон басти дахоне боз шуд

                          К-у хурандаи лукмахои роз шуд

                          Гар зи шири дев танро вобури

                           Дар фитоми у басе неъмат хури

  Бо ин таъбир Мавлоно натича мегирад,ки вахшати одамон аз марг аз руи гафлат ва бехабари аст,аммо замоне,ки одамиён аз ин чахон сафар мекунанд дармеёбанд,ки марг вокеан падидаи матлуб будааст ва чун мебинанд,ки мартабаи хар кас дар он чахон бар асоси амал ва рафтори дунявии уст бар марги худ дарег намекунанд,балки аз он хасрат мехуранд ,ки чаро дар хаёти дуняви нисбат ба кирдори нек кутохи варзидаанд ва асири зохири фиребо ва накшхои зебои зиндаги шудаанд

                                       З-ин бифармудаст он огох расул

                                       Ки хар он ки мурд кард аз тан нузул

                                       Набвад уро хасрату нуклону мавт

                                       Лек бошад хасрати  таксиру фавт

                                       Гар бувад бад то бади камтар буди

                                        В-ар таки, то хона зудтар омади

                                       Гуяд он бад:бехабар мебудаам

                                        Дам ба дам ман парда меафзудаам

                                         Гар аз ин зудтар маро маъбар буди

                                         Ин хичобу пардаам камтар буди

                                        Хасрати он мурдагон аз марг нест

                                        З-онст к-андар накшахо кардем ист

         Аммо орифони ростин аз марг намехаросанд,чун маргро яке аз даврахои табии хаёт ва интикол ё уручи рух аз нашъаи тираи табиат ба нашъаи тобони моварои табиат медонанд

                                  Марг к-ин чумла аз у дар вахшатанд

                                   Мекунанд ин кавм бар вай ришханд

                                   Кас наёбад бар дили ишон зафар

                                   Бар садаф ояд зарар не бар гухар

                                   Суфиему хиркахо андохтем

                                   Боз настонем чун дарбохтем

                                   Мо аваз дидем он гах чун аваз

                                   Рафта аз мо хочату хирсу араз

      Мавлоно мегуяд бо он ки марг хамчун соя хамеша одамро дунбол мекунад вале у ба сабаби гирифторихои нафсони ва орзухои дуру дароз дар гафлат аст ва садои табли маргро намешунавад

                                    Солхо ин марг таблак мезанад

                                    Гуши ту бегох чунбиш мекунад

                                     Жиг-жиги талхи он дархои марг

                                     Нашнавад гуши харис аз хирси барг

          Хазрати Мавлоно бемори ва ранчхоро низ нишона ё худ чузъи марг медонад,аммо одамони харис ва худбохта бо дидани ин нишонахои ошкор низ хеч аз хоби гафлат бедор намешаванд ва хамин аст,ки замоне марг ба сурогашон меояд гофилгир  ва вахшатзада мешаванд ва ба талхи чон медиханд

 

                           Дон,ки хар ранче зи мурдан пораест

                            Чузви марг аз худ бирон гар чораест

                            Чун зи чузви марг натвони гурехт

                             Дон,ки куллаш бар сарат хоханд рехт

           Хазрати Мавлоно ва ёронаш худро абно-ус-сурур медонистанд.Бад-ин чихат,ки нигохашон ба марг нигохи оху ашку мотам ва азо набуд.Чунонки  шайх Салохуддини Заркуб васият кард,ки пайкарашро ба ойини суг ва азо ташеъ накунанд ,балки ойини чашну самоъ барпо доранд,зеро рафтан ба суи махбуб ва пайвастан ба олами матлуб ва кучидан аз сарои нопойдори дунё мучиби шодмони аст на сугу мотам

          Дар ташеи пайкари хазрати Мавлоно низ шайпурхову найхо ва дафу рубобхо ба садо даромадааст ва чамъи касире хулхулакунон самоъ мекарданд

                        ! Пас азо бар худ кунед,ай хуфтагон

                         З-он ки бад маргест ин хоби гарон

                         Рухи султоне зи зиндоне бичаст

                         Чома дарронему чун хойем даст

                         Чунки ишон хусрави дин будаанд

                         Вакти шоди шуд,чу бишкастанд  банд

                         Суи шодарвони давлат тохтанд

                         Кундаву занчирро андохтанд

 

 

Акл аз дидгохи Мавлоно

 Яке аз мавзуоти дигаре,ки хазрати Мавлоно дар осори худ ба он таваччухи вижа зохир кардааст,мавзуи акл мебошад.Ба кавли мавлонопажухон Мавлави беш аз 300 байт дар бораи акл сурудааст.Аммо нигохи хоси хазрати Мавлоно ба ин мавзуъ боис шудааст,ки бархе афрод бо шинохти чузъи ва сатхии андешахои он бузургвор худ ба бероха рафта ва аз сари шак ва гумони ботил Мавлоноро ба аклситези муттахам кунанд.Ин гуна бардошти нодуруст бархоста аз камтаваччухии ин афрод ба кули осори Мавлоно ва адами шинохти онон аз равиш ва мактаби он хазрат мебошад.Албатта на хар ки кодир ба дарки матолиб ва масоилест,ки хазрати Мавлоно дар осори худ ба таври шигифтангезе матрах кардааст.Осори Мавлоно аз мачмуаи таззодхое таркиб ёфтааст,ки хоси дид ва бардошти у аз олами хасти мебошад.Ин таззодхои зохири мучиб шуда,ки бархе афрод ба хакикати хол пай набаранд ва аз умки андешахои хазрати Мавлоно бенасиб гарданд.

          Дар холе,ки ба назари Мавлоно чахон бар мабнои аздод офарида шудааст ва шинохти башар аз тарики хамин зидхо хосил мешавад.Пас аздод василаи шинохти чахони хасти мебошанд

                                  Шаб набуд нуре,надиди рангро

                                Пас ба зидди нур пайдо шуд туро

                                Ранчу ғамро хак пайи он офарид

                               То бад-ин зид хушдили ояд падид

                                Пас нихонихо ба зид пайдо шавад

                                Чунки Хакро нест зид,пинхон бувад

                                Ки назар бар нур буд он гах ба ранг

                                Зид ба зид пайдо бувад чун Руму Занг

                                Пас ба зиди нур донисти ту нур

                                То ба зиди у туро пайдо намуд

                                Бад надони то надони некро

                                 Зидро аз зид тавон дид,ай фато

            *         *          *

             Аз ин гуна абёт дар "Маснави" фаровон аст,ки Мавлоно барои исботи назарияи худ матрах кардааст.Пас бар асоси назарияи Мавлоно зухури мавчудот дар олами хасти бидуни вучуди аздод гайри имкон аст,аммо Мавлоно муътакид аст,ки ин таззодхо,ки асоси шинохти хасти ва муаллими аввали башар махсуб мешаванд танхо дар зохири амр аст,дар ботин ин аздод яке хастанд,таквияткунандаи якдигар буда аз як сарчашма об мехуранд.

          *          *          *              

                                    Зиндагони оштии зидхост

                                    Марг он, к-андар миёншон чанг хост

        *         *          *

                         Яъне аз назари Мавлоно назми хасти бар пояи хамин аздод асос ёфтааст ва агар аздод набуд хастие низ вучуд надошт.

              Мавзуи дугонаги дар осори хазрати Мавлоно ба масоили чабру ихтиёр,куфру имон,дунё ва охират, зиндагиву марг,бихишту дузах, казову кадар ва дигар мавзуоти бахсбарангез низ марбут мешавад.Аммо бо ин мукаддимае ки дар бораи зидхо дар назди Мавлоно баён гардид ба рохати метавон ба хакикати холи кули мавзуоти номбурда пай бурд.Хол бармегардем перомуни масъалаи акл,ки мавзуи аслии маколаи мо аст.Бар асоси назарияи зидхо мавзуи акл низ дар осори хазрати Мавлоно зохиран дугона ва танокузомез менамояд.Ба кавли мавлоношинос Карими Замони "Мавлоно гох аклро чунон суст ва чубинпой мешуморад,ки гуи хамаи бадбахтихо ва качравихои одами зери сари акл аст ва гох чунон меситояд,ки одами якин мекунад,ки бехтарин атои худованд хамин акл аст". Ба кавли Хоча Абдуллохи Ансори " Илохи,хар киро акл доди чи надоди?! Ва хар киро акл надоди чи доди?

    Ба эътикоди аксари мавлонопажухон хазрати Мавлоно дар осори худ аз се навъи акл сухан гуфтааст

            Аввал;Акли чузъи ё акли бахси,ки сатхинигар аст ва худбиниву ситезачуи а шитоб дар довари аз хусусиёти ин гуна акл аст.Акли чузъи "дар шинохти хакоики нихон ва асрори чахон, норасо ва сатарван аст

          Дуввум; Акли кул ё акли кулли,ки аз худо нур мегирад ва хакоики умурро ба таври сахех дарк мекунад

            Саввум; Акли имони ё акли арши ва ба таъбири дигар акли ладуни,ки хакикати нихони чахони хасти аст ва падидахои табии сурати он акл ба шумор оянд

            Холо,он чи ки аз суи хазрати Мавлоно мавриди мазаммат карор гирифтааст хамин акли чузви аст факат дар сурате,ки тобеи нафси аммора ва ахлоки разила бошад.Барои рушан кардани ин мавзуъ ба китоби "Фийхи мо фийхи" мурочиат мекунем.Хазрати Мавлоно дар он чо мегуяд: "Охир мегуянд,ки ал-одамию хайвону нотик". Пас одами ду чиз аст:Он чи дар ин олам куввати хайвонияти уст ин шахват аст ва орзухо аммо он чи хулосаи уст ва хуроки у илму хикмат ва дидори Хак аст. Одамиро он чи хайвонияти уст аз хак гурезон аст ва инсонияташ аз дунё гурезон."Хамчунин Мавлоно дар "Маснави" акли тобеи хавову хавасро ба "Лошахур" ташбех мекунад

          *         *          *

                                 Акли чузви каркас омад ай мукил

                                Пари у бо чифахори муттасил

                                Тарки каркас кун.ки ман бошам касат

                                Як пари ман бехтар аз сад каркасат

                                Хам мизочи хар шудаст ин акли паст

                                Фикри ин ки чун алаф орад ба даст

         *         *          *

          Дар хамин росто чойи дигаре хазрати Мавлоно дар "Фийхи мо фийхи" мегуяд: "Як синфи дигаре бахоиманд,ки ишон шахвати махзанд,акли зочир надоранд,бар ишон таклиф нест.Монд одаме мискин,ки мураккаб аст аз акл ва шахват,нимаш фаришта ва нимаш хайвон,нимаш мор аст ва нимаш мохи,мохияш суи об мекашонад ва мораш суи хок.Дар кашокаш ва чанг аст...Акнун баъзе  аз одамиён мутобиати акл чандон карданд,ки ба кулли малак гаштанд ва нури махз гаштанд.Ишон анбиё ва авлиёанд...

Ва баъзеро шахват бар аклашон ғолиб гашт то ба кулли хукми хайвон гирифтанд..."

         Пас ба рохати ошкор шуд,ки он чи мавриди мазаммати хазрати Мавлоно карор гирифтааст афроде хастанд,ки шахват бар аклашон ғолиб гаштааст ва сифати ин тоифа кибру ғурур,зулму фасод,ситезачуи,чангу китол ва худбиниву хаккуши мебошад

         *          *          *

                             Акл зидди шахват аст ,ай пахлавон

                            Он ки шахват метапад аклаш махон

                            Вахм хонаш он ки шахватро гадост

                        Вахм калби накди зарри аклхост

        *           *           *

        Дар мукобил , назари хазрати Мавлоно дар бораи акли солим ва созанда комилан дигар аст. Дар як калом Мавлоно аклро хакикати нихони чахони хасти медонад

 

                            Аклу динхо бе гумоне аршиянд

                            Дар хичоб аз нури арши мезиянд

                            Хамчу Хоруту чу Морут он ду пок

                            Бастаанд ин чо ба чохи сахмнок

 

           Ин орифи вораста мегуяд акли кул,ки хакикати асили чахони хасти аст хамчун дарёест,ки падидахои махсус дар сатхи он монанди косахои холи ва шиноваранд.

         *          *           * 

                            То чи оламхост дар савдои акл

                             То чи бепахност ин дарёи акл

                             Сурати мо андарин бахри изоб

                             Меравад чун косахо бар руи об

                             Акл пинхон асту зохир оламе

                             Сурати мо мавч ё аз он наме

                             Кулли олам сурати акли кул аст

                             К-уст бобои хар он-к ахли кул аст

 

          *           *            *

         Хазрати Мавлоно чойи дигар дар робита ба акли чузви ва акли кулли мефармояд: "Акли чузви кобили он нест,ки аз худ чизе ихтироъ кунад,ки онро ва чинси онро надида бошад.Ва ин ки мардум таснифхо кардаанд ва хандасахо ва бунёдхои нав ниходаанд,таснифи нав нест чинси онро дидаанд бар он чо зиёдат мекунанд.Онхо ки аз худ нав ихтироъ кунанд,ишон акли кул бошанд.Акли чузви кобили омухтан аст,мухточ аст ба таълим.Акли кул муаллим аст,мухточ нест. Ва хамчунин чумла пешахоро чун боз кови асл ва оғози он вахй будааст ва аз анбиё омухтаанд ва ишон акли кулланд...Анбиё ва авлиёанд,ки акли чузвиро бо акли кул муттасил кардаанд ва яке шудааст.Масалан,дасту пой ва чашму гуш ва чумла хавоси одами кобиланд,ки  аз дил ва акл таълим кунанд.По аз акл рафтор меомузад,даст аз дилу акл гирифтан меомузад,чашму гуш дидан ва шунидан меомузад,аммо агар дилу акл набошад хеч ин хавос ба кор бошанд ё тавонанд коре кардан

   Ин нуктаро низ бояд таъкид кунам,ки хазрати Мавлоно акли чузви ё ба таъбири дигар акли маъошро ки мудаббир ва муназзими хаёти рузмарра ва умури ичтимоии инсонхо хаст то замоне,ки аз махдудаи вазоиф ва фаъолияти худаш тачовуз накардааст,судманд ва рохкушо медонад.Вай аки чузвиро воситаи касби ризку рузи ва танзимгари умури ичтимоии инсоният арзёби мекунад.

 

         *           *            *

                              Ғайри ин акли ту Хакро аклхост,

                             Ки бад-он тадбири асбоби самост

                             Ки бад-ин акл овари арзокро

                              З-oн дигар мафраш куни атбокро

        *           *           *

          Тибки назарияи хазрати Мавлоно акли чузви ё максаби аз тарики саъю кушиш ва таълиму омузиш ба даст меояд,аммо акли саввум ё иакли ладун атои илохи барои бандагони хос порсо ва покманиш мебошад

         *          *          * 

                              Акл ду акл аст акли максаби

                              Ки дар омузи чу дар мактаб саби

                              Аз китобу устоду фикру зикр

                             Аз маъони в-аз улуми хубу бикр

                              Акли дигар бахшиши яздон бувад

                              Чашмаи он дар миёни чон бувад

                              Чун зи сина оби дониш чуш кард

                              Не шавад ганда на дерина на зард

         *          *          *

                Дар хакикат он донише,ки дар мактаб ва донишгоххо ба даст меояд агар такрор нашавад билофосила фаромуш мешавад.Агар илми максаби асос мебуд бояд шогирдони як мактаб хама донишманд мешуданд вале аксарият чун калби мунир ва хиради фитри надоранд аз миёни сад шогирд як нафараш шояд донишманду олим шавад.Хамон ки фитрати солим дорад ба камол мерасад,холи бакияро худ бехтар медонед.

 

                        Акли чузви аз назари Мавлоно чанд мушкили лоянхал дорад

 

.Мункири шухуди хакикат аст

.Гирифтори офату вахм ва гумон аст

.Дар дарки масоили лохути нокис аст

.Мустакил ва мухтареъ нест

5.Факат бо иллият ё худ сабабият ва конунхои зохирии табиат сару кор дорад

.Ишкро дарк намекунад

          *         *          *

   Аммо акли кулли дорои сифоти зерин аст

-Ба манзалаи болу пари инсон аст

-Зидди шахват ва зулмату нодонист

.-Акли имонист, ахбори илохиро тасдик мекунад ва хар чи паёмбарон гуянд ба он амал мекунад

.-Тадбири умури ботини кунад

.Аз шинохти Худо очиз аст аммо саркаш нест

.Хакикати нихони чахони хасти аст

 

      Ва дар нихоят бо таваччух ба абёти "Маснави" ва далоиле,ки аз китоби "Фийхи мо фийхи дар бораи ачл мисол зада шуд ба хуби ошкор мешавад,ки хазрати Мавлоно на танхо аклситез набуда балки ба асолати акл эътикоди шадид доштааст

        *            *             *

                       Бас наку гуфт он расули хушчавоз

                      Заррае аклат бех аз савму намоз

                      З-он ки аклат чавхар аст ин ду араз

                      Ин ду дар такмили он шуд муфтараз

                      То чило бошад мар он ойинаро

                      Ки сафо ояд зи тоат синаро

                      Лек гар ойина аз бун фосидаст

                       Сайкал уро дер боз орад ба даст

                      Акли абдолон чу парри Чабраил

                       Мепарад то зилли сидра мил-мил

 

                                                                             

 

Ихтилофоти мазхаби аз дидгохи Мавлоно

  Имсол бо kарори ЮНЕСКО дар саросари чахон аз 800-умин солгарди Мавлоно Чалолуддини Балхи тачлил ба амал омад.Тахлилхо нишон медихад,ки бо гузашти 800-сол аз рехлати хазрати Мавлоно махбубияти у дар миёни мардуми чахон руз то руз дар холи афзойиш аст. Бо тарчумаи осори гаронбахои у ба забонхои мухталифи дунё хар руз теъдоди муштоkони Мавлоно бештару бештар мешавад.Ин чо суоле  ба миён муояд,ки дар вокеъ Мавлоно чи гуфтааст,ки башари мудерн дар карни 21 ру ба ин орифи вораста мекунад?Чи гавхаре дар осори хазрати Мавлоно нихон аст,ки аз диди мо пушида мондааст ва холо дар дигар нуkоти чахон кашф мешавад ва мавриди писанд kарор мегирад?Дар асри рушди шигифтангези текнулужи  чи гуна андешахои як суфии kарни 13 харидор пайдо мекунад? Бадин шакл метавон як дафтари суол тартиб дод,аммо чун минбари рузнома чойи матрах кардани ин масоил нест,мо талош мекунем,ки ба асли матлаб наздиктар шавем. Дар вокеъшинохти мо точикон аз хазрати Мавлоно хеле кам,сатхи ва норушан аст.Дурустараш мо дар бораи хамаи бузургони худ ин гуна шинохт дорем. Шинохти мо бар пояи kиссаву ривоят ба шунидахост,ки аз kарн ба kарн дар бораи ин бузургон ба дасти мо расидааст.Аз ин ру донистахо ё худ маърифати мо наkли ё ривояти аст ва камтар чанбаи корбурди дорад,бинобарин то замоне,ки зехни мо воkеъгаро ва илми нашавад мо наметавонем аз захирахо ва хазинахои бузурги маънавии гузаштагони худ барои рушду пешрафти чомеа ва боло бурдани сатхи зиндагии хеш истифодаи судманд ва чомеъ кунем

Ва аммо махбубияти хазрати Мавлоно чи гуна дар чомеаи башари  дар холи афзудан аст

Яке аз масоиле,ки аз замони зухури инсони аввалия то кунун рохи хали худро пайдо накардааст,масъалаи ихтилофи мазхаби ва гуногунии динхо аст.Хазрати Мавлоно дар гармогарми чангхои чавми ва мазхаби яъне даврони чангхои Салиби зиндаги кардааст.Асароти ин чангхои хонумонсуз ин орифи ворастаро чигархун мекард ва хамин даргирихои бепоён ва бенатича буд,ки боиси шаклгирии андешахои Мавлоно перомуни ихтилофоти мазхаби шуд,то аз ин тариk битавонад оташе,ки аз хирмани кинаву хасад,чахл ва бадгумонии башар шуълавар шуда буд бо оби сулху дусти,мехрубониву хамдили ва маърифату ошнойи хомуш кунад

 

Ба назари хазрати Мавлоно "Хаkиkат" яке аст ва чун хаkиkати вохид аз зовияхо ва дидгохи гуногун нигариста мешавад,садранг ва гуногун менамояд.Мавлави гавхари динхоро вохид шумурда ва хамаи онхоро мунтахи ба Хаk ва хаkиkат донистааст.Ба аkидаи вай душманихои мазхаби ва таассубхои вайронгаре,ки ба номи дин барангехта мешаванд,тамоман аз осори чахл ва ғафлат аст

.

Аз назаргох аст,ай мағзи вучуд

Ихтилофи муъмину габру чухуд

 

Мавлоно мегуяд аз он ру,ки аkл ва идроки башари нисбат ба хаkиkати мутлаk махдуд аст,одами наметавонад хаkиkатро он сон,ки хаст бишносад,бадин сабаб ихтилоф дар таъбир ва тафсири хаkиkат амре табии ва гурезнопазир аст

 

Аз назаргах гуфташон шуд мухталиф

Он яке долаш лаkаб дод ин алиф

, Дар кафи хар кас агар шамъе буди

Ихтилоф аз гуфташон берун шуди

 

Ин назаргох дар андешаи хазрати Мавлоно ба маънии аломат ё худ нишонаест,ки реша дар хаkиkати илохи дорад.Назаргох яъне чехра ё вачхаи мушаххасест,ки тавассути он худованд ба хар як kавм назар кардааст.Ба иборати дигар Худованд назди хар kавм вачхаи мушаххасе дорад,ки онхо танхо аз тариkи хамон вачха уро мешиносанд ва парастиш мекунанд.

Чунон ки дар сураи Баkара,ояи 148-и Kуръони Карим Худованд мефармояд:

"Ва ликуллин вичхатун хува муваллихо фастабакул-хайрот.Айна ма такуну яъти бикумуллоху чамиъа.Инналлоха ъало кулли шайин kадир.

 

Тарчума:"Барои хар kавме kиблае аст,ки Худо онро kиблаи онон kарор додаст,пас дар ин бора кашмакаш макунед ва дар рохи хайр аз як дигар пеши гиред. Хар чо,ки бошед Худо хамаи шуморо дар сахнаи kиёмат меоварад,ки худованд ба хар коре тавоност.

 

Бинобарин, хазрати Мавлоно мегуяд хол,ки дидгоххои  мухталиф боиси ба вучуд омадани таъбир ва бардоштхои мухталиф аз хаkиkат мешавад,пас ин дидгоххо ва бардоштхо холи аз хато нест.Хар тафсире аз хаkиkат бо нуkсу камол ва хаkу ботил

омехта мешавад,аз ин ру хаkиkат дар инхисори хеч кас ва ё гурухе нест.

 

Ин хаkиkат дон на хаkkанд ин хама,

Не ба кулли гумрахонанд ин хама.

З-он,ки бе хаk  ботиле н-ояд падид,

Kалбро аблах ба буи зар харид.

То набошад рост кай бошад дуруғ,

Он дуруғ аз рост мегирад фуруғ...

Пас магу чумла хиёл асту залол,

Бе хаkиkат нест дар олам хиёл.

 

Хазрати Мавлоно гуногунии мазхабхои мухталифро мояи баракат медонад ва муътаkид аст вучуди мазхабхои мухталиф баёнгари вучуди хаkиkате вохид аст.Ин орифи бузургвор сарфи назар аз гуногуни ва садрангии зохир гавхари хамаи динхоро яке медонад.

 

Сад китоб ар хаст,чуз як боб нест,

Сад чихатро kасд чуз мехроб нест.

Ин туруkро махласаш як хона аст,

Ин хазорон сунбул аз як дона аст.

Дар мачоат пас ту ахвал дидаи,

Ки якеро садхазорон дидаи.

З-он ки худ мамдух чуз як беш нест,

Кешхо з-ин руй чуз як кеш нест.

 

Хазрати Мавлоно дар идома мегуяд тафовути мазохиб дар таъбирхо ва истилохоти онон аст. Хикояти он чахор нафар,ки хар кадом забони хосе доштанд ва мехостанд,ки ангур бихуранд дар хамин боб аст.Ин чахор нафар ба сабаби ихтилофи лафз ба тавофуk нарасиданд,хол он ки маkсудашон яке беш набуд.Мавлави мегуяд агар хангоми кашмакаши он чахор нафар фарзонае мебуд,ки забони хар чахорро медонист аз ихтилофи онон чилавгири мекард ва миёнашон сулх барkарор мешуд.

 

Сохиби сирре азизи сад забон,

Гар буди он чо бидоди сулхашон.

Пас бигуфти у,ки ман з-ин як дирам,

Орзуи чумлатонро медихам.

Чун ки биспоред дилро бедағал,

Ин дирамтон мекунад чандин амал.

Як дирамтон мешавад чор,ал-мурод,

Чор душман мешавад як,з-иттиход.

Гуфти хар яктон дихад чангу фироk,

Гуфти ман орад шуморо иттифоk.

 

Хазрати Мавлоно дар "Фийхи мо фийхи"мефармояд:"Хаk таъоло ин ниkобхоро барои маслихате офаридааст,ки агар чамоли Хаk бе ниkоб руй намояд мо тоkати он надорем ва бахраманд нашавем.Ба воситаи ин ниkобхо мадад ва манфиат мегирем.Ин офтобро мебини,ки дар нури у меруйем ва мебинем ва некро аз бад тамиз мекунем ва дар у гарм мешавем.Ва дарахтону боғхо мусмир мешаванд ва мевахои хому туршу талх дар харорати у пухта ва ширин мегарданд ва маъданхои зару нуkра ва лаълу ёкут аз таъсири у зохир мешаванд.Агар ин офтоб,ки чандин манфиат медихад ба восита,агар наздиктар ояд хеч манфиат надихад балки чумлаи халkон бисузанд ва намонанд.”

Профессор Ермгорд Пин аз Суис мегуяд:"Аз назари Мавлоно шинохт ва маърифати Худо осонтарин рох ва аслитарин мехвари вахдати башари аст,зеро агар таваччух зохир шавад аксари ихтилофоти kавми ва мазхаби ангезаи сиёси ва ичтимои доранд,ки ба хотири хифзи манофеи дуняви ва нафсони аз суи сохибону зару зур ва дунёталабон дар чомеахои башари барангехта мешаванд,аммо Мавлоно мегуяд:

 

Маснавии мо дукони вахдат аст

Ғайри вохид хар чи бини он бут аст.»

 

Ба хамин тартиб Хазрати Мавлоно башариятро барои рахои аз бухрони шадиди  маънави,равони ва эътиkоди ба ишkу мухаббат варзидан тавсия мекунад,зеро танхо чизе,ки инсонро дар сайри такомулии он таkвият мебахшад ва боис мешавад то болои инсон сифатхои ноkиса ғолиб нагарданд,мухаббат аст.Дар асари мухаббат варзидан кина,бухл,хасад,адоват ва дигар хислатхои разила аз вучуди инсон рафта-рафта берун мешаванд ва одам аз рохи худшиноси ба инсони комил табдил мешавад.

 

Дар хирмани коинот кардем нигох

Як дона мухаббат асту боkи хама кох.

(Саъди)

 

Ба унвони натичагири аз мавзуи ихтилофоти мазхаби суханони худи хазрати Мавлоноро дар мавриди зарурати гуногунии адён ва мазхабхо аз китоби "Фийхи мо фийхи" мисол мезанем,ки бехтарин хусни хитом барои ин мавзуи доғи чахони аст:

”Гуфтам охир ин дин кай як будааст?Хамвора ду ва се будааст ва чангу kитол kоим миёни ишон.Шумо динро як чун хохед кардан? Як он чо шавад дар kиёмат.Аммо ин чо ,ки дунёст  мумкин нест,зеро ин чо хар якеро муроде аст ва хавое аст мухталиф.Яке ин чо мумкин нагардад,магар дар kиёмат,ки хама як шаванд ва ба якчо назар кунанд ва як гушу як забон шаванд.”

 

Мунбасит будему як гавхар хама,

Бесару бе по будем он сар хама.

Як гухар будем хамчун офтоб,

Бегирах будему софи хамчу об.

Чун ба сурат омад он нури сара,

Шуд адад чун сояхои кунгура.

Кунгура вайрон кунед бо манчаниk,

То равад фарk аз миёни ин фариk.

 

Яъне ба kавли хазрати Мавлоно "Агар роххо мухталиф аст аммо маkсуд яке аст. Намебини,ки ро ба Каъба бисёр аст?Баъзеро  рох аз Рум аст ва баъзеро аз Шом ва баъзеро аз Ачам ва баъзеро аз Чин ва баъзеро аз рохи дарё аз тарафи Хинду Яман.Пас агар дар роххо назар куни ихтилофи азим ва мубоинати бе хад аст,аммо чун ба маkсуд назар куни хама муттафиkанд ва ягона ва хамаро дарунхо ба Каъба муттафиk аст ва дарунхоро ба Каъба иртиботе ва ишkе ва мухаббате азим аст,ки он чо хеч хилоф намегунчад...Чун он чо расиданд он мабохис ва чангу ихтилоф,ки дар роххо мекарданд,ки ин уро мегуфт,ки"Ту ботили ва кофари" ва он дигар инро чунин намояд аммо чун ба Каъба расиданд маълум шуд,ки он чанг дар роххо буд ва маkсудашон яке буд...»

Хазрати Мавлоно одамиро устурлоби Хаk медонад ва барои касби шоистагии маkоми халифатуллохи башарро ба омузиши маърифат ва хирадварзи даъват мекунад ва барои тайиди назари худ ба ояи 70-и ,сураи Исро ишора менамояд,ки дар он чо Худованд фармуда:

“Ва лаkад каррамно бани одама ва хамалнохум фил-бирри вал-бахри ва разаkнохум минат-тайибот.Ва фаззалнохум ало касирим-мимман халаkно тафзило.”

 

Тарчума:"Ба рости мо фарзандони одамро ба мавхибати аkл ва хирад гироми дошта ва ононро дар дарё бар киштихо ва дар хушки ба маркабхо савор намуда ва хурокихои матбуъ ба онон рузи дода ва ононро бар бисёре аз мавчудоте,ки офаридаем чунон ки бояд бартари додаем.”

Дар поён бояд таъкид кунам,ки ба назари аксарияти андешамандони чахони хазрати Мавлоно андешахои башарии худро аз матни Kуръон ва аходиси Набави истихроч кардааст ва сарчашмаи назариёти човидонии он бузургвор Kуръони Карим будааст,зеро бархе аз афроди тангназар ва муғриз бо хадафи шона холи кардан аз ичрои шаръи илохи андешахои хазрати Мавлоноро ба таври воруна таъбиру тафсир мекунанд,ки ба хеч вачх kобили kабул нест.